Алаштану, тәуелсіздік және поэзия
Ахмет Байтұрсыновтың өлең сөз өрнегі
Алаш қозғалысының көсемі Ахмет Байтұрсынов – шоқтығы биік, сегіз қырлы, бір сырлы тұлға. Халық ағарту саласында үздік еңбек еткен жаңашыл ғалым. Қазақ тілінің тұңғыш әліппесі мен оқулықтарының авторы. Бүгінгі тілтану және әдебиеттану салаларының негізін саналатын аса құнды еңбектерді дүниеге келтірген үздік зерттеуші. «Қазақ» газетінің (1913-1918) редакторы болып, қазақ халқының мұңын мұңдаған, жоғын жоқтаған, қоғамдық ой-пікіріне зор ықпал еткен жалынды публицист. Ұлы Абай сөзімен айтқанда, «артына өлмейтұғын сөз қалдырған» шайыр да.
Шын ақын өз заманының көкейкестісін сыршыл жүрегінің жыры етпек. Ахмет Байтұрсынов — саяси-әлеуметтік, азаматтық лириканың хас шебері. Ахаңның «Қырық мысал», «Маса» өлең жинақтарының көкейкестісінде – ұлы Абайдың «Қазағым, қалың елім, қайран жұртым» жырының сарыны, ойшылдығы, ұлтын ұлықтауы анық аңғарылады. «Жиған-терген» атты ұзақ жырын Ахаң Абайдың сегіз аяқ өлең құрылысына салып ел қамын жеген Едігеше тебіренеді:
Қазағым- елім,
Қайқайып белің
Сынуға тұр таянып,
Талауда малың,
Қамауда жаның,
Аш көзіңді оянып.
Қанған жоқ па әлі ұйқың,
Ұйықтайтын бар не сиқың?!
Алаш ақындары Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаевтар «Оян, қазақ!» ұранын шығармаларында ұдайы қайталап, жаңғыртудан жалықпаған. Ахаң «Маса» атты өлеңдер жинағында сол ұранды көркем образ тілінде өрнектейді.
Ызыңдап ұшқан мынау біздің маса,
Сап-сары аяқтары ұзын маса.
Өзіне біткен түсі өзгерілмес
Дегенмен, қара, яки қызыл маса.
Үстінде ұйықтағанның айнала ұшып,
Қаққы жеп қанаттары бұзылғанша.
Ұйқысын аз да болса бөлмес пе екен,
Қоймастан құлағына ызыңдаса.
Ахмет Байтұрсынов ұлттық ой-сананы оятудың ізгі мақсаты – халықты, ең алды жас балаларды білімге бұру, «Жастардың оқу тәрбиесі түзелмей, жұрт ісі түзелмейді» деп білген. «Оқу құралы» әліппе кітабының эпиграфында сол ойын өлең өрнегіне салып үндейді.
Балалар, бұ жол басы даналыққа,
Келіңдер, түсіп байқап қаралық та!
Бұ жолмен бара жатқан өзіңдей көп,
Соларды көре тұра қалалық па?!
Даналық өшпес жарық, кетпес байлық,
Жүріңдер, іздеп тауып алалық та.
Ақын сауаттылықты даналыққа балайды. «Бұ жол» дейтіні – оқу, кітап бетіне үңіліп білім-ғылымға молығу. Жұртым, ұрпағыңды даналыққа жету жолына сал, малыңды аяма, балаң кітап оқысын дейді.
Бұл үндеу ешқашан ескірмек емес. Оқу, білімге қатысты ойланатын мәселе әлі де жетерлік. Қазақ ағартушыларының бір замандағы «Кел, балалар, оқылық!» үндеуінің актуальділігі қазір тіптен артып отыр. Бүгінгі балалар сауаттылығын кітап оқу арқылы ашқанымен, өсе келе қағаз кітапты жауып қойып, интернеттен көз алмайтыны, сөйтіп санасын сансырататыны жасырын емес!..
Немесе ұлт береке-бірлігі мәселесін алайық. Ахмет Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқыш» еңбегінде «Төртеу түгел болса, төбедегіні алады, алтау ала болса, ауыздағы кетеді» деген халық мақалы келтірілген. Ауыздағыны кетіретіндер – ел бірлігін бұзушылар, өз мүддесін ел мүддесінен жоғары қоятындар. Сондай жексұрын типтерді, менменшіл, өзімшілдерді Ахмет Байтұрсынов «Қазақ салты» өлеңінде: «Дегендер: мен жақсымын, толып жатыр, Жақсылық өз басынан артылмаған» деп, өлтіре сынайды..
Алауыздық, іштарлық, дүрдараздық кеселінен қазақ зиялылары, Ахмет Байтұрсынов талай рет өздері де жапа шекті. Патша заманында түрмеге түскенде жазған «Анама хат» өлеңінде Ахаң:
Бара алмай, өтірікші болып әбден,
Семейдің түрмесінде отыр балаң.
Мал ұрлап, кісі өлтірген айыбы жоқ,
Өкімет — өр зорлыққа не бар шараң?», –
деп шағынады. Ал сол зорлықшыл өкімет Ахаңды түрмеге жабар ма еді, жаппас па еді. «Жер астынан жік шықты, екі құлағы тік шықты» дегендей, өз қазағымыздың жексұрын баққұмарлары, сатқын салпаңқұлақ тыңшылары тыныш жатпаса… Жергілікті қазақ, атап айтқанда, Тәттімбет Шыңғысы дейтін қызыл көз орыс билігіне Байтұрсынов – ұлтшыл, патшаның жауы, ол меңгеріп отырған училищеде бірде-бір орыс баласы жоқ деп үстінен шағым (донос) түсірген болатын.
Осыдан хабардар ақын қаламынан заманында қалың қазақ ішінде кең тараған, тіпті қазір де актуальділігін жоймаған мына бір өлең жолдары туды:
Қинамайды абақтыға жапқаны,
Қиын емес дарға асқаны, атқаны.
Маған ауыр осылардың бәрінен
Өз ауылымның иттері үріп қапқаны.
Бұл ауыстыруды, метафораны «Бір нәрсе болмайтын күйді, екінші нәрседе болатын күйде көрсететін сөзбен» шығарған1 өлең шумағын Ахаң 1937 жылдың сталиндік қанды қасабында қайта ұсталғанында есіне алып қайталап күрсінбеді деймісіз. Тек сол қанды науқанның атшабарларының, қызыл көздерінің аты-жөндерін әлі күнге білмейміз. Мысалга, Мағжан ақынды тұтқындау жөніндегі анықтаманы жазған, НКВД Мемлекеттік қауіпсіздік басқармасының үшінші бөлімі бастығының көмекшісі, мемлекеттік қауіпсіздігінің аға лейтенанты Марсельский, тағы бір лейтенанты Латыпов, анықтаманың жоғары бұрышына: «тұтқындалсын» деп тәртіп соғып қол қойған Қазақ ССР Ішкі істер халық комиссарының орынбасары, майор А.Володьзко – қазақ жұртынан емес. Қазақ әдебиеті тарихынан, Ахаң, Міржақып пен Мағжан шығармаларынан еш хабары жоқ жендеттер, сөз жоқ, қазақ ішінен шыққан салпаңқұлақ, іші тар қара ниеттілердің шағым, арыздарын құныға пайдаланды. Өз ауылымыздың сол үріп қапқан иттерінің аты-жөнін білмегенімізбен, білетініміз мына бір усойқы, ащы фактілер: 1937, 1938 жылдары «Қырғыз елінен 40 адам атылса, Өзбекстаннан 7 адам, Тәжікстаннан 1 адам атылған. Қазақстан бойынша 25 мың адам атылып, 107 мың адам Сібірге (Магадан, Колыма, басқа да орыс ормандарына) жер аударылды»2.
Бұл цифрларды салыстырғаныңда бас шайқамасқа амалың жоқ. Басқа елдерге қарағанда біздің жалмыт «қабағандарымыз» қора-қора, басқа елдердегіден әлде-неше есе көп болғаны ғой! Осы жолдардың авторы 1989 жылы Мәскеудің Максим Горький атындағы Әлем әдебиеті институтында докторлық диссертация қорғауға аттанғанымда соңымнан бір қап арыз түсті. Институт директоры Феликс Кузнецов таңырқап: анонимщиктер сізді тіпті кісі өлтірді депті доностарында. Кісі өлтірсеңіз түрмеде отырмайсыз ба?! Әлде докторлығыңызды түрмеден қашып шығып жазып жүрсіз бе? – деп күліп еді. Сонда түсіндім, біз Ахмет Байтұрсыновтың «өз ауылымыздың иттері» өлеңінен, тарихымыздың ащы сабағынан тиісті қорытынды шығармағанымызды, жершілдік, рушылдық, жікшілдік, көреалмаушылық дертінен әлі күнге арыла алмағанымызды…
Ахмет Байтұрсынов қазақ ішіндегі кеселдердің көзін құрту амалында сүйектен өтіп, жүрекке жететін өткір сөз іздеу талабында орыс ақыны Иван Крыловтың қазақ халық мақал, мәтелдеріндегі, нақыл, шешендік сөздеріндегі ғибратты, уағыздық, дидактикалық, тұспалдық сыпаттарымен әуендес, адами, тәрбиелік маңызы зор мысалдарын тәржімалады. Туған халқын жақсылыққа жақын жүруге, жамандықтан жиренуге баулуды мақсат тұтты. Мәселен, «Қасқыр мен тырна» атты мысалда қасқыр сүйекке қақалып өлуге таяу халге ұшырайды. Осы мезетте тырна қасқырдың көмейіндегі сүйекті жұлып алады. Көрінеу ажалдан айырып алған тырнаға алғыс айтудың орнына, қасқыр тырнаға тап беріп, жеп қоюға әрекеттенгенін суреттей келіп, алдыңғы айтылған оқиғаның ой-түйінін, уағызын мысал өлеңнің соңғы шумағында былайша түйіндейді.
Қыссасы қасқыр, тырна болды тамам,
Мінездес қасқырменен кейбір адам.
Басына бәле түсіп қысылғанда,
Жалынып, жалпаяды келіп саған.
Құтқарып ол бәлелден жіберген соң,
Болмайды оған кісі сенен жаман.
Жоқ болған отқа күйіп мүлкіңдей-ақ
Қайырың зайғы кетер еткен оған.
Крыловтың мысал өлеңі «Жақсылық жасамасаң жауың қайдан шығады?» дейтін қазақ мәтеліне бір табан жақын.
Ахмет Байтұрсынов поэзиясы халқымыздың ұлттық санасын шыңдау, ағайыншылдық, рушылдық пиғылдардан құтылу, бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығару, ұлттық береке-бірлік идеясымен суарылған. Осы тұрғыдан келгенде, Ахмет Байтұрсынов – ұлтшыл. Патша заманында, кешегі тоталитаризм тұсында сол ұлтшылдығы үшін жазаланды, Итжеккенге айдалды, ақыр соңында сталиндік репрессияға ұшырап, НКВД түрмесінде атылды.
Тарих Ахаңның ұлтшылдығын әділ таразылады, ақтады. Өйткені, ақынның ұлтшылдығы өзге ұлттарға, атап айтқанда, орысқа жаулық сағыну емес-ті. Ахаңның ұлтшылдығын ұлтжандылық, қазақжандылық, мағынасында түсінуге керек. Ұлтшыл Ахмет Байтұрсынов орыс шовинистері мен интернационалистерінің арасын айыра білген. Орыс халқының ұлы мәдениеті мен әдебиетінің шапағатын терең түсінген. Мұның айқын дәлелі – жоғарыда айтылған «Қырық мысал» кітабы, орыстың даңқты мысалшысы Иван Крылов туындыларын тәржімалағаны.
Орыстың тәржіма еттім мысалдарын,
Әзірге қолдан келген осы барым.
Қанағат – азға деген, жоққа – сабыр,
Қомсынып, қоңырайма, құрбыларым, –
дейді ақын кітаптың бастау шумағында. Орыс халқының озық мәдениеті қайраткерлеріне деген ілтифат Ахмет Байтұрсыновтың «Г.Н.Потанинге» атты өлеңінен де аңғарылмайды емес. Қазақ эпосы мен фольклоры үлгілерін жинаған орыс ғалымы Григорий Николаевич Потанинді Ахаң өте-мөте сыйлап, жоғары бағалаған. Орыс ғалымының 80 жылдық тойына шашуым деп арнайы жолдау өлең жазған. Жолдауында ақын Ахаң орыс ғалымының ұлттар теңдігін көксеген биік қасиетін жоғары бағалайды:
Атақты Сібір ұлы қарт Потанин,
Ер сүйсе сендей сүйсін ел-Отанын.
«Қазақсың, қалмақсың» деп алалау жоқ,
Отанның тең көресің барша жанын.
Бұл шабытты өлең жолдарын бүгінгі тәуелсіз Қазақстанда тұрып еңбек етуші, Қазақ Ел-Отанын сүйетін қазақ, орыс, украин, татар, ұйғыр, өзбек, т.б. ұлт өкілдері сүйсіне оқыры сөзсіз.
Ахмет Байтұрсынов – оптимист ақын. Патшалық Ресей тұсында да, Кеңес өкіметі кезінде де репрессияға ұшырап, қуғын-сүргінге көп ұшыраса да, елінің жарқын болашағына сенімін жоғалтқан жоқ.
Көң тасыған көк есектер, бәріңе,
Қалдырмастан жағалай жас-кәріңе
Үрім-бұтақ нәсіліңе қалғандай
Нық басылар кетпейтін мөр тәніңе.
Асықпаңдар. Артымызда қазы бар,
Тергеп талай сүйектерің қазылар, –
деп, көрегендік танытты. Тарихтың әділ қазысы, әділ соты Сталин культін әшкереледі. Шындық, әділеттілік жеңіп, туған елі тәуелсіздікке қол жеткізіп, Алаш арыстарының есімін көкке көтеруде.
Ахмет Байтұрсынов – туған елі алдындағы парыз-қарызын жан-тәнін салып өтеген адам. Сол биік қасиетін бейнелейтін соны эпитет тауып, өзін қыста қар тоқтатып, көктемде тұқым сеуіп, күзде қамбаға астық құйып дамыл таппайтын диханшыға балады.
Адамдық диханшысы қырға шықтым,
Көлі жоқ, көгалы жоқ қырға шықтым.
Тұқымын адамдықтың шаштым, ектім,
Көңілін көтеруге құл халықтың.
Адамдық диханшысының өлең-жырлары халқымен бірге мәңгі жасамақ. «Ахаңның елу жылдық тойы» атты мақаласында Мұхтар Әуезов жазғандай: «…Ахаңның бұрынғы айтқан сөзін әлі қазақ баласы ұмытқан жоқ, өлеңіндегі белгілі сарын әлі ескірген жоқ.
Әлі күнге қазақ даласының күшті сарыны болып, Арқаның қоңыр желімен бірге есіп, шалқып жатыр. Бұдан 10-15 жыл бұрын:
Алаштың үмбетінің бәрі мәлім,
Кім қалды таразыға тартылмаған? –
деп Ахаң айтса, біз де осы күні соны айтамыз. Айналып келіп таразыға тартылған, сыннан өткен деп Ахаңның ғана ардақты атын атаймыз. Одан басқа жалпақ елдің сынына толып, мейірін қандырған кісілері санаулы»3.
Ахаң өзі өлсе де ісі өлмейтініне берік сенімділігін «Н.Қ. ханымға» (Нәзипа Құлжанова) өлеңінде былай деп бейнеледі:
Тән көмілер, көмілмес менің ісім,
Ойлайтындар мен емес – бір күнгісін.
Жұрт ұқпаса ұқпасын – жабықпаймын,
Ел бүгіншіл, менікі – ертеңгі үшін.
Ахмет Байтұрсыновтың өлең-жырының өзің үшін емес, халқың үшін қызмет ет деген арқаулы идеясы, азаматтық һәм адамгершілік әуені қазақ ұлтының қай ұрпағының болсын таным-түйсігінің, жүрегінің, ой-санасының төрінен орын алмақ.
Шериаздан Елеукенов.