Қасымхан Бегмановтың поэзиясына үстірттік, асығыстық, үзінділік, салғырттық мүлдем жат құбылыс. Ол нені болса да, жаны өртеніп, егіліп, төгіліп жазады,

ең соңғы тамшысына дейін сарқып, таусылып жазады
Қадыр МЫРЗА ӘЛІ

Қазақ поэзиясында өзінің дара үнімен, ұлттық рухқа суарылған көркемдік болмысымен танылған Қасымхан Бегманов – өлеңге адалдықты өмірлік мұрат еткен қазақтың рухты ақыны. Оның жырларынан қазақ даласының тынысы, ұлт тарихының табы, халықтық дүниетанымның терең қабаттары мен адам жанының нәзік иірімдері қатар көрініс табады.
«Құланиек, құба таң» жинағына енген шығармалар ақынның тақырыптық ауқымының кеңдігін, ойлау мәдениетінің кемелдігін және поэтикалық тілінің байлығын айқын аңғартады. Бұл кітаптағы өлеңдердің өзегінде туған жерге деген перзенттік сүйіспеншілік, ұлт тағдырына деген жауапкершілік, тарихи жадыға деген құрмет және адамгершілік құндылықтарға деген адалдық жатыр.
Қасымхан Бегманов поэзиясының басты ерекшелігі – ұлттық бояуды заманауи көркемдік ізденістермен шебер ұштастыра білуінде. Ақынның бейнелеу жүйесі табиғи, метафоралық өрнегі терең, сөз саптауы жинақы әрі әсерлі. Оның өлеңдерінде қазақы дүниетанымның тамырлы белгілері жаңаша көркемдік шешімдер арқылы жаңғырып отырады.
Бұл жинақтағы таңдаулы туындылар ақынның шығармашылық эволюциясын ғана емес, тәуелсіздік дәуіріндегі қазақ поэзиясының рухани ізденістерін де танытады. Сондықтан «Құланиек, құба таң» – жеке ақынның жетістігі ғана емес, қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік биігін айғақтайтын елеулі еңбек.
«Құланиек, құба таң» атты таңдамалы жыр жинағын оқып отырып, біз бір ғана ақынның шығармашылық әлемімен емес, халқымыздың тарихи жадын, этнографиялық болмысын, ұлттық мұңын, рухани қуатын көркем сөз арқылы қайта тірілткен үлкен суреткермен жүздесеміз.

Қасымхан Бегманов – тақырып таңдауда да, оны көркем игеруде де дара жол тапқан ақын. Оның шығармашылығындағы басты ерекшеліктің бірі – тарих пен тағдырды, этнография мен руханиятты, ұлттың кешегісі мен бүгінгісін біртұтас поэтикалық кеңістікке айналдыра білуі. Ол тарихи деректі жалаң баяндамайды, оны жүректен өткізіп, көркемдік сүзгіден өткізіп барып жырға айналдырады. Сондықтан оның өлеңдерінен зерттеушінің зердесі мен ақынның жүрегі қатар көрінеді.
Әсіресе қазақтың қазіргі мемлекеттік шекарасынан сырт қалып қойған тарихи мекендерге арналған жырлары ерекше назар аудартады. Бұл шығармаларда ақынның азаматтық тұлғасы да, ұлттық санасы да айқын танылады. Қасымханның «Бесқала» топтамасын оқығанда, тарихи отанынан ажыраған халықтың зары мен сағынышын, ұлт жадында көмескіленбей сақталған қасіретті кезеңдердің табын сезінесің. Мұндай жырларды немқұрайды оқу мүмкін емес. Ақын оқырманын бейжай қалдырмайды, өткеннің өкінішін бүгінгі ұрпақтың жүрегіне жеткізе біледі.
Ал «Ташкентпен қоштасу» толғауы – ақын шығармашылығындағы ғана емес, тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясының көрнекті жетістіктерінің бірі. Бұл шығармада көне қазақ толғауының дәстүрі жаңаша тыныспен жаңғырады. Тарихи сана, ұлттық мұң, сағыныш пен тағдыр сабақтастығы терең поэтикалық қуатпен өрілген. Кезінде Қадыр Мырза Әлінің бұл туындыға айрықша тоқталып, оның қатардағы өлең емес, поэтикалық құбылыс екенін айтуы бекер емес. Ұлы ақынның Қасымхан шығармашылығына берген бағасы оның әдебиеттегі орнын айқындай түседі.
Қасымхан Бегманов поэзиясында үстірттік жоқ. Ол қай тақырыпқа барса да тереңдей барады. Оның өлеңдерінен асығыс жазылған жолды кездестірмейсіз. Ақын әрбір тақырыпты соңына дейін қазып, тарихи негізін зерттеп, рухани тамырын таратып барып толғайды. Сондықтан оның шығармалары оқырман санасында ұзақ сақталады.
Ақынның философиялық лирикасы да жинақтың көркемдік салмағын арт­тыра түседі. Соның бір мысалы – «Төрт мезгіл» атты өлеңі. Алғаш қарағанда табиғат құбылыстарын суреттеуге құрылғандай көрінетін бұл туындының астарында терең өмірлік һәм адамзаттық философия жатыр.
Ақын:
«Мына жолдар барады ағып көктемге,
Ешқашан да оралмайды ол өткенге.
Жете сала өте шығар жазды іздеп,
Мұратына біздей ол да жеткен бе?» – деп, жыл мезгілдерінің алмасуын адам ғұмырының өткінші табиғатымен шебер сабақтастырады. Көктем – жастықтың, жаз – кемел шақтың, күз – толысқан өмірдің, ал қыс – адам ғұмырының соңғы белесінің символдық бейнесі ретінде көрінеді. Ақын табиғаттағы мәңгілік қозғалыс пен өзгерісті суреттей отырып, адамның да өмір бойы бір мұратқа ұмтылып, бір белестен екінші белеске асығумен өтетін тағдырын толғайды.
Өлеңнің философиялық қуаты да осында. Ақын оқырманды уақыттың қайтарымсыз ағысы туралы ойлануға жетелейді. Көктемге қарай ағатын жолдың ешқашан қайта оралмайтыны секілді адам өмірі де кері қайтпайды. Алға қарай ұмтылған сайын жаңа мақсат, жаңа арман шақырып тұрады. Бірақ сол мұраттардың бәріне толық жету мүмкін бе? Ақынның «Мұратына біздей ол да жеткен бе?» деген сауалы әрбір адамның жүрегіне ой салатын өмірлік сұраққа айналады.
Осылайша Қасымхан Бегманов табиғаттағы төрт мезгілді жалаң суреттемей, оларды адам тағдырының, уақыттың, арман мен мұраттың көркем метафорасына айналдырады. Бұл ақын поэзиясының танымдық тереңдігін, философиялық ойлау мәдениетін және қарапайым құбылыстың өзінен үлкен мағына таба білетін суреткерлік шеберлігін айқын көрсетеді.
«Құланиек, құба таң» – ақынның ұзақ жылдар бойғы шығармашылық ізденістерінің, азаматтық ұстанымының, тарихи танымы мен көркемдік әлемінің тоғысқан тұтас бір әдеби кеңістігі. Бұл жинаққа енген шығармаларды оқи отырып, біз бір ғана ақынның лирикалық толғаныстарымен емес, ұлттың өткені мен бүгінін, рухани әлемі мен тарихи жадын терең пайымдайтын үлкен суреткердің шығармашылық лабораториясымен танысамыз.
Жинақтағы алғашқы жырлардың бірі – «Кеңсайда». Бұл өлеңді кітаптың идеялық кілті деуге болады. Өйткені ақын осы туынды арқылы оқырманын бірден өмір мен өлім, уақыт пен тағдыр, адам мен мәңгілік туралы терең ойларға жетелейді.
Қазақ руханиятының алыптары мәңгі тыныстаған Кеңсай бүгінде жай ғана қорым емес, халқымыздың рухани пантеонына айналған қасиетті мекен. Ақын осы кеңістікті сырттай суреттеумен шектелмейді. Ол Кеңсай арқылы тұтас бір ұлттың рухани тарихын, уақыттың ұлы көшін, адам өмірінің өткіншілігін толғайды.
Өлеңдегі:
«Төңіректегі адамдар сұрыпталған,
Сезімдерім жүректе құлыпталған.
Қатар жүрген ол да жоқ, өткен жылы,
Ескерткіш боп Кеңсайда
тұрып қалған…» –
деген жолдар оқырманды бірден тебіреніске бөлейді. Мұндағы «төңіректегі адамдар сұрыпталған» деген тіркес ерекше мәнге ие. Ақын Кеңсайды тек бақилық болған жандардың мекені ретінде емес, халықтың ең таңдаулы перзенттері жатқан қасиетті кеңістік ретінде қабылдайды. Бұл жерде қазақ әдебиетінің, өнерінің, ғылымының, мәдениетінің тарихын жасаған тұлғалар жатыр. Сондықтан ақынның «сұрыпталған адамдар» деуі – кездейсоқ айтылған сөз емес, терең ойдан туған көркем тұжырым.
Ал «Сезімдерім жүректе құлыпталған» деген жолдарда адам жанының ауыр күйзелісі, уақыт алдында дәрменсіздігі, жоғалтудың ащы мұңы жатыр. Ақын қайғысын сыртқа шығарып даурықпайды. Керісінше, ішкі толғанысты ұстамды жеткізу арқылы өлеңнің эмоциялық қуатын күшейте түседі. Осы қасиет Қасымхан Бегманов поэзиясына тән ерекшеліктердің бірі.
Өлеңнің ең әсерлі тұсы – қатар жүрген адамның бүгінде ескерткішке айналып, Кеңсайда қалып қойғанын айтуы. Бұл жалғыз адамның тағдыры ғана емес, уақыттың заңы туралы философиялық толғаныс. Кеше ғана бірге жүрген, бірге сөйлескен, бірге өмір сүрген адамның бүгінде тас мүсінге айналып қалуы тіршіліктің баянсыздығын, адам ғұмырының қысқалығын терең сезіндіреді. Ақын осы қарапайым ғана көрініс арқылы өмірдің мәңгілік ақиқатын ашып береді.
«Кеңсайда» өлеңінің құндылығы – оның жеке қайғыны ұлттық деңгейдегі ойға ұластыра білуінде. Қасымхан бір адамның қазасын ғана жоқтамайды. Ол уақыт көшінде бірінен соң бірі кетіп жатқан қазақтың асыл азаматтарын, ұлттың рухани тіректерін еске алады. Осы арқылы оқырманды адам өмірінің мәні, ұрпақ алдындағы жауапкершілік, рухани мұраның мәңгілігі туралы ойлануға шақырады.
Қасымхан Бегманов бұл өлеңінде өмірдің өткіншілігі мен рухтың мәңгілігін қатар өріп көрсетеді. Кеңсай оның жырында өлімнің емес, мәңгілікке айналған рухтың мекені ретінде көрінеді. Сондықтан бұл жыр – қарапайым естелік өлең емес, уақыт пен тағдыр туралы терең философиялық толғаныс, ұлттық руханиятқа тағзым, өмірдің мәні туралы сырлы ой кешу.
Осы тұрғыдан келгенде, «Кеңсайда» өлеңі ақынның азаматтық ойлау биігін, философиялық танымын және өмір құбылыстарын ұлттық рухпен сабақтастыра бейнелей алатын суреткерлік шеберлігін айқын танытатын көрнекті туындылардың бірі деп бағалауға болады.
Қасымхан Бегманов шығармашылығы туралы сөз болғанда оның әнге айналып, халық арасына кең тараған жырларына арнайы тоқталмай өту мүмкін емес. Ақын поэзиясының өміршеңдігін танытатын маңызды белгінің бірі де – оның өлеңдерінің әнмен үндесіп, халықтың рухани игілігіне айнала білуінде. Қазақ әдебиетінде кез келген ақынның өлеңі әнге айнала бермейді. Әнге сұранып тұратын, әуенмен табиғи қабысып кететін, халықтың жүрегіне жол табатын жырлар ғана уақыт сынынан өтеді. Осы тұрғыдан келгенде Қасымхан Бегманов поэзиясының әншілік табиғаты ерекше назар аудартады.
Ақынның көптеген өлеңдері белгілі сазгерлердің назарын аударып, ән болып шырқалып келеді. Сол шығармалардың бірқатары бүгінгі таңда халықтық сипат алып, тыңдарманның рухани әлемінен берік орын тапты. Бұл – ақын сөзінің өміршеңдігін, оның поэзиясындағы ұлт­тық әуез бен халықтық рухтың қуатын көрсететін маңызды көрсеткіштердің бірі.
Әсіресе ақынның «Қазағым» ән-­толғауы ұлттық рухты асқақтататын, елдік сананы серпілтетін туындылардың бірегейі. Бұл шығармада қазақ халқының ғасырлар бойғы тағдыры, басынан өткерген ауыр кезеңдері, тарихи қасіреттері мен рухани қайсарлығы жинақталған көркем шежіре секілді көрінеді. Ақын ұлт тарихындағы күрделі белестерді жалаң баяндап шықпайды. Керісінше, поэзияның нәзік иірімдері мен терең эмоциялық қуатын пайдалана отырып, халық жүрегіндегі мұң мен үмітті, қайғы мен қайратты қатар бейнелейді.
«Қазағым» ән-термесін тыңдаған адам бір ғана ақынның сезімін емес, тұтас ұлттың жүрек лүпілін сезінгендей күй кешеді. Өлеңде халықтың тарихи жадында сақталған қилы кезеңдердің табы бар. Азаттыққа ұмтылған елдің арман-мұраты, бодандық жылдарының зары, тәуелсіздікке деген сағынышы мен сенімі терең көркемдікпен өрілген. Сондықтан бұл туынды жеке адамның толғанысынан әлдеқайда биік тұрған, ұлттық сипаттағы шығарма деңгейіне көтерілген.
Қасымхан Бегмановтың әнге айналған жырларының тағы бір ерекшелігі – олардың табиғи халықилығында. Ақын күрделі ойды қарапайым әрі жүрекке жақын тілмен жеткізе біледі. Сол себепті оның өлеңдері тыңдарманның жадында тез сақталып, халықтың рухани өмірімен біте қайнасып кетеді. Бұл қасиет қазақтың дәстүрлі жыраулық поэзиясы мен ән өнерінің табиғатына жақын келеді.
Жалпы Қасымхан Бегманов поэзиясының ән өнерімен сабақтасып жатуы – оның шығармашылығының ауқымын кеңейтіп қана қоймай, халықпен арадағы рухани байланысты тереңдете түскен құбылыс. Ақынның ән болып тараған жырлары оның көркем сөзінің қуатын, ұлттық дүниетанымды бейнелеудегі шеберлігін және халықтың жан дүниесін дәл тани білген суреткерлік болмысын айқын дәлелдейді.
Қасымхан Бегманов поэзиясының басты ерекшелігі – оның ұлттық руханияттың терең қатпарларына бойлай білуінде. Ақын үшін тарих – өткен күндердің құрғақ дерегі емес, бүгінгі ұрпақтың санасын тәрбиелейтін рухани мектеп. Сондықтан оның өлеңдерінде тарихи оқиғалар мен тұлғалар көркемдік таным сүзгісінен өтіп, жаңа мазмұнға ие болады. Ол ұлттық жадты жаңғыртуды шығармашылығының басты мұраттарының біріне айналдырған қаламгер.
Жинақтағы «Ескі жұрт», «Хан Кене келе жатыр», «Академик Қаныш Сәтбаев туралы жыр», «Қараойдағы Махамбет қабірі басындағы ойлар», «Асқар Сүлейменовті еске алу», «Сөз бар ма екен жалғанда Қабекемнің сөзіндей» секілді туындылар ақынның тарихи тұлға мен тарихи кезеңді игерудегі шеберлігін айқын танытады. Бұл шығармаларда жалаң мадақтау да, сыртқы әсер қуалау да жоқ. Ақын тарихи тұлғаның тағдырын халық тағдырымен сабақтастыра отырып, уақыт пен ұрпақ алдындағы жауапкершілік мәселесін алға шығарады.
Әсіресе «Ескі жұрт» тәрізді өлеңдерден қазақтың жоғалған мекендеріне, көшкен жұртына, көмескі тартқан тарихи іздеріне деген перзенттік сағыныш сезілсе, «Хан Кене жайлы жыр» толғауында азаттық жолындағы күрестің асқақ рухы мен ұлттық намыстың қуаты көркем бейнеленеді. Ал Қаныш Сәтбаевқа арналған жырда ұлт ғылымының іргелі тұлғасына деген құрмет пен халықтық танымның биіктігі үйлесім тапқан. Махамбет рухына арналған толғаныстарда еркіндік идеясы мен елдік мұрат терең көркемдік қуатпен ашылады.
Қасымхан Бегмановтың шығармашылығында ұлттық тарих пен ұлттық мінез егіз ұғым ретінде көрінеді. Оның өлеңдерінде қазақ дүниетанымының табиғи болмысы, этнографиялық ерекшеліктері, дәстүрлі мәдениеттің көркем көріністері кеңінен орын алған. Ақын тарихты ғана емес, сол тарихты жасаған халықтың жан әлемін, ойлау жүйесін, рухани келбетін жырлайды. Сондықтан оның поэзиясы танымдық қуатымен де құнды.
Жинақтың тағы бір маңызды ерекшелігі – оның жанрлық тұрғыдан байлығы. Көлемі 472 бетті құрайтын бұл таңдаулы жинақ ақын шығармашылығының әр қырын қамтып, оқырманға Қасымхан Бегмановтың толық әдеби портретін ұсынады. Мұнда лирикалық өлеңдер мен толғаулар ғана емес, драмалық шығармалар да қамтылған. Бұл қаламгердің шығармашылық мүмкіндігінің кеңдігін, әдебиеттің әртүрлі жанрында еркін еңбек ете алатын қарымын көрсетеді.
Кітаптың соңғы бөлімінде берілген «Менің Мұстафам» монодрамасы мен «Ер Төстік» поэтикалық драмасы ақынның драматург ретіндегі болмысын айқындай түседі. Әсіресе «Менің Мұстафам» шығармасы тарихи тұлға табиғатын көркемдік тұрғыдан ашудағы сәтті ізденіс ретінде бағалануға лайық. Мұстафа Шоқайдай ұлы қайраткердің күрделі тағдырын, азаматтық мұратын, ұлт азаттығы жолындағы жанкешті күресін сахналық кеңістікке көшіру үлкен жауапкершілікті талап етеді. Қасымхан Бегманов бұл міндеттің үдесінен шыға білген.
Бұл ретте ақынның Мұстафа Шоқай мұрасын ұзақ жылдар бойы жүйелі зерттеп, насихаттап келе жатқан еңбегін ерекше атап өткен жөн. Оның зерттеушілік ізденісі мен қаламгерлік тәжірибесі өзара сабақтасып, драманың көркемдік табиғатын тереңдете түскен. Сондықтан «Менің Мұстафам» жай ғана сахналық шығарма емес, ұлттық тарихи сананы қалыптастыруға қызмет ететін маңызды туынды деңгейіне көтерілген.
Ал «Ер Төстік» поэтикалық драмасы халқымыздың бай фольклорлық мұрасын жаңа заманның көркемдік талаптарымен ұштастырған сәтті еңбек болып табылады. Қазақ ертегілерінің мәңгілік рухын сақтай отырып жазылған бұл шығарма жас ұрпақты ұлттық құндылықтарға баулуға, олардың эстетикалық талғамын қалыптастыруға ықпал етеді. Драманың поэтикалық тілі, образдар жүйесі мен сахналық шешімдері оның көркемдік сапасын арттыра түскен.
Қасымхан Бегмановтың «Құланиек, құба таң» жыр жинағы – ақынның көркемдік ізденістерінің ғана емес, оның азаматтық ұстанымы мен ұлттық мұратқа адалдығының айқын айғағы. Бұл кітаптағы Мұстафа Шоқай тақырыбы – жай ғана тарихи тұлғаға арналған жырлар шоғыры емес, ақынның көп жылдық рухани сапарының, зерттеушілік еңбегінің, азаматтық күресінің поэзиялық көрінісі.
Қасымхан Бегмановтың Мұстафа Шоқайға деген ықыласы әдеби қызығушылық деңгейімен шектелмейді. Ол тәуелсіздік жылдарының ішінде Шоқай мұрасын халыққа қайта таныту ісінде ерекше еңбек сіңірген қаламгерлердің алдыңғы қатарында тұрды. Ол расында күрескер ақын. Мұстафа Шоқай жүрген жолдарды арнайы зерттеп, шетелдерге сапар шекті. Оның тағдырына қатысты тарихи орындарды аралады. Мұрағаттарды ақтарды. Шоқай туралы бірнеше кітаптың жарық көруіне себепкер болды.
Тіпті Өскемен қаласындағы сот процесінде Мұстафа Шоқайдың тарихи ақиқаты үшін күресіп, түрлі әділетсіздіктерге қарамастан жеңіске жетуі – ақынның азаматтық ерлігінің нақты көрінісі. Бұл – әдебиет тарихында жиі кездесе бермейтін құбылыс. Ақын өз кейіпкерін жырлап қана қоймай, оның ар-намысы үшін күреске шықты. Сондықтан Қасымхан поэзиясындағы Мұстафа бейнесі сырт­тай тамсанудың жемісі емес, жанымен түсінген, жүрегімен қабылдаған шынайы тұлғалық бейне болып қалыптасқан.
Жинақтағы «Шерлі Түркістан» дастаны – осының жарқын дәлелі.
Дастанның алғашқы жолдарынан-ақ Мұстафа Шоқай тағдыры бүкіл Түркістанның трагедиясымен астасып беріледі:
«Ұлан да байтақ ұлы ел,
Түркіні тұтас етем деп,
Берлинде қалған сүйегі».
Үш-ақ жолдың өзінде тұтас бір ғасырлық тарих жатыр. Мұстафа Шоқайдың бар арманы – бөлшектенген түркі жұртын бір идеяның төңірегіне топтастыру болатын. Ақын осы тарихи шындықты көркем жинақтау арқылы тұлғаның ұлылығын танытады. Берлинде қалған сүйек – жеке адамның сүйегі емес, туған жерге жете алмаған азаттық мұратының символы.
Ақын одан әрі тұлғаның адамгершілік биігін ерекше бедерлейді:
«Артында қалды жазары,
Қардан да аппақ таза ары».
Мұнда ақын Шоқайдың саяси қызметінен бұрын оның моральдық болмысын алға шығарады. «Қардан да аппақ таза ар» деген тіркес тұлғаның бүкіл ғұмырын сипаттайтын көркем формулаға айналған. Кеңестік жүйенің небір жаласына қарамастан уақыт өте келе Мұстафа Шоқайдың арының тазалығы дәлелденгені белгілі. Ақын осы тарихи ақиқатты поэтикалық бейнеге айналдырады.
Дастандағы ең әсерлі тұстардың бірі – Берлиндегі бейіт басындағы толғаныс.
«Төрт санға сыйған мына сөз,
Көзімнің жасын ыршытты».
Ақын үшін ол төрт сан жай цифрлар емес. Ол – тұтас дәуірдің тағдыры. Түркістанның мұңы. Азаттық жолындағы күрес. Миллиондаған адамдардың үміті мен қасіреті.
Дастанның көркемдік қуаты әсіресе шағын бейіт пен ұлы кеңістіктің қарама-қарсылығын суреттеген тұстарда ерекше ашылады.
«Осынау шағын бейітте,
Алтай мен Қара теңізге,
Созылған алып ел жатыр».
Бұл жерде Мұстафа Шоқай жеке адам деңгейінен әлдеқашан көтерілген. Ол – Түркі әлемінің жиынтық бейнесіне айналған тұлға. Ақынның ойынша, Шоқай қабірінде бір адамның денесі ғана жатқан жоқ. Оның бойында ғасырлар бойы қалыптасқан түркілік рух жатыр.
Сол себепті ақын:
«Түркінің тұтас арманы,
Төрт санға қалай сыйып тұр»,– 
деп күйзеледі.
Бұл сұрақтың астарында үлкен философиялық мән бар. Шоқай өмірінің парақтарына қарап отырып, ақын тұтас бір ұлттың арманының тағдырын көреді. Осылайша тарихи тұлға ұлттық идея деңгейіне көтеріледі.
Дастандағы ең ірі көркемдік табыстардың бірі – Мұстафа Шоқайды көне түркі өркениетінің заңды жалғасы ретінде көрсетуі.
«Түркі деп өткен Күлтегін,
Ұрпағы жатыр бұл жерде,
Төныкөк, Білге қағанның».
Бұл жолдарда тарихи сабақтастық идеясы жатыр. Ақын үшін Мұстафа Шоқай – ХХ ғасырдағы саяси қайраткер ғана емес. Ол – Күлтегіннен басталған түркілік мемлекеттілік рухының жаңа дәуірдегі өкілі.
Дастанда кеңістік те өзгеше сипат алады.
«Осынау мұңлы молада,
Ежелгі біздің жер жатыр».
Бұл жерде жер географиялық ұғым емес. Ол – тарихи жады. Ұлттық сана. Түркі өркениетінің жоғалған тұтастығы.
Ал шығарманың идеялық шыңы мына жолдарда жатыр:
«Осынау шағын бейітте,
Баяғы Тұран – Түркістан,
Бөлшектелмеген ел жатыр».
Қасымхан Бегмановтың Мұстафа Шоқайды қабылдауының түпкі мәні де осында. Ақын үшін Шоқай – өткеннің адамы емес. Ол – түркі халықтарының рухани бірлігін аңсаған мәңгілік идеяның символы.
Дастан соңындағы:
«Мұстафа Шоқай қасында,
Осылай толқып тұрдым мен», – 
деген әсерлі жолдар шығарманың эмоциялық салмағын күшейтіп тұр. Бұл жерде ақын оқырманнан бөлініп кетпейді. Керісінше, өзі де толқып тұрған, өзі де тебіренген тірі адам ретінде көрінеді. Сондықтан дастан жасандылықтан ада, шынайы сезімге құрылған.
Жалпы алғанда, «Құланиек, құба таң» жинағындағы Мұстафа Шоқай бейнесі – қазақ поэзиясындағы ең шынайы әрі көркем сомдалған тұлғалардың бірі. Ақын тарихи қайраткерді дәріптеумен шектелмейді. Оның идеялық әлемін, рухани биігін, ұлттық мұратын терең ашады. Бұл шығармаларда Мұстафа Шоқай тағдыры арқылы ХХ ғасырдағы Түркістан тағдыры, ал Түркістан тағдыры арқылы қазақ халқының азаттық жолындағы күресі көркем бейнеленген.
Қасымхан Бегмановтың бұл еңбегі – жай ғана поэзиялық табыс емес. Бұл – ұлттық тарихи сананы жаңғыртуға қосылған елеулі рухани үлес. Ақынның Мұстафа Шоқай мұрасын зерттеу, насихаттау және көркем әдебиетте мәңгілік бейнеге айналдыру жолындағы еңбегі тарихи әділеттілік үшін бағалануы керек!
Қасымхан Бегманов – тек ақын ғана емес, ұлт тарихын түгендеуші, рухани мұраны зерттеуші, тарихи жадыны жаңғыртушы қаламгер. Оның шығармашылығының өн бойынан туған жерге деген сүйіспеншілік, ұлттық құндылықтарға деген адалдық, тарихи әділеттілікке деген ұмтылыс айқын көрінеді. Сондықтан «Құланиек, құба таң» жинағы жеке ақынның шығармашылық табысы ғана емес, тәуелсіздік дәуіріндегі қазақ әдебиетінің рухани жетістіктерінің бірі ретінде бағалануға лайық.
Осы тұрғыдан келгенде, «Құланиек, құба таң» таңдамалы жыр жинағы қазақ поэзиясының көркемдік көкжиегін кеңейткен, ұлттық әдебиеттің мазмұндық байлығын арттырған, тарихи сана мен рухани құндылықтарды көркем сөз арқылы жаңғыртқан іргелі еңбек деп есептеймін. Бұл жинақта ақынның лирикалық қуаты да, азаматтық үні де, зерттеушілік зердесі де, драматургтік қарымы да толық көрініс тапқан.
Сондықтан Қасымхан Бегмановтың «Құланиек, құба таң» таңдамалы жыр жинағы Абай атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығына толық лайық шығарма деген пікірдемін!