Атырауда өткен «Ұлттық мұра – мәңгілік қазына» аймақтық семинарында халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани тәжірибесін, дәстүрлі өнері мен қолөнерін, ұрпақтан- ұрпаққа жалғасқан білімі мен шеберлігін сақтау мәселелері талқыланды. Басқосуда айтылған деректер мәдени мұраны қорғау ісінде шешімін күткен мәселелердің аз емес екенін көрсетті.

Ұлттық мұра дегенде көбіне көне жәдігерлер, тарихи ескерткіштер мен музей қорындағы құнды бұйымдар ойға оралады. Алайда халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани тәжірибесі, өнері мен дәстүрі, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан білімі мен шеберлігі де – баға жетпес мұра. Оның ерекшелігі сол, бұл құндылықтар тек музей сөресінде емес, адамдардың күнделікті өмірінде сақталады.
Жуырда Атырауда өткен «Ұлттық мұра – мәңгілік қазына» аймақтық семинарында материалдық емес мәдени мұраны қорғау, зерттеу және кейінгі ұрпаққа жеткізу мәселелері кеңінен талқыланды. 2026 жылғы 1-2 қазанда ұйымдастырылған басқосуға мәдениет мекемелерінің өкілдері, ғалымдар, зерт­теушілер, қолөнершілер мен дәстүрлі өнерді жалғастырушылар қатысты. Семинар барысында ұлттық мәдениеттің бүгінгі жағдайы, жоғалып бара жатқан кәсіптер мен өнер түрлерін сақтаудың жолдары, дәстүр иелерінің тәжірибесін жас ұрпаққа жеткізу мәселелері сөз болды.
Бұл іс-шара ЮНЕСКО-ның Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан материалдық емес мәдени мұраны қорғауға бағытталған үш жылдық бағдарламасымен де байланысты. Семинарда Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасын қорғау жөніндегі Ұлттық комитет төрағасының орынбасары Рүстем Мұзафаров халықаралық тәжірибені өңірлерде қолдану, дәстүр иелерін анықтау және олардың білімін құжаттау мәселелеріне назар аударды. Атыраудың бұл жұмысқа қатысуы кез­дейсоқ емес. Қазақстанда 2026–2028 жылдарға арналған материалдық емес мәдени мұраны қорғау жөніндегі кешенді жоспар шеңберінде Атырау облысы осы саладағы басқару мен дамыту моделін әзірлеп, сынақтан өткізетін бес өңірдің бірі ретінде белгіленген. Демек, Атыраудағы басқосу тек мәдени мұра туралы пікір алмасу алаңы емес, дәстүрді сақтау ісіндегі нақты міндеттерді талқылауға мүмкіндік берген жиын болды.

                                                                                                                            Шебер кетсе, өнер де жоғала ма?
Қазақстанда дәстүрлі кілем тоқу өнерін меңгерген небәрі 12-18 шебер қалған. Олардың сегізі сексен жастан асқан. Ал киіз үй жасаудың дәстүрлі технологиясын меңгерген шеберлердің саны алтау ғана. Бұл – семинарда Рүстем Мұзафаров келтірген мәліметтер. Аталған сандар елдегі барлық қол­өнершінің ресми есебі емес, дәстүрлі технологияларды меңгерген шеберлерге қатысты сарапшылық бағалау екенін ескерген жөн. Алайда осының өзі ойлануға жеткілікті. Егер сексеннен асқан шебер өз өнерін үйретіп үлгермесе, оның ондаған жылдар бойы жинаған тәжірибесі қайда қалады? Дайын кілемді музейге тапсыруға болады. Бірақ оның жібін қалай иіргенін, бояуын қалай дайындағанын, өрнекті қалай түсіргенін, тоқу үстінде қандай әдіс қолданғанын сол бұйымның өзінен толық білу мүмкін емес. Мұндай білім көбіне жазылған нұсқаулықтан емес, көзбен көріп, қолмен жасап үйрену арқылы беріледі.
Сондықтан мәдени мұраны сақтау дегеніміз тек көне бұйымдарды жинау, қалпына келтіру немесе көрмеге қою емес. Ең алдымен, сол мұраны жасап, орындап, күнделікті өмірде жалғастырып жүрген адамдардың білімі мен тәжірибесін сақтап қалу.

                                                                                                      Киіз үйдің сыртқы пішіні сақталғанымен, технологиясы ше?
Қазақтың киіз үйін білмейтін адам жоқ. Оның бейнесі ұлттық мерекелерде, туристік көрмелерде, этнофестивальдерде жиі кездеседі. Алайда киіз үйдің сыртқы пішінін сақтау мен оны жасаудың дәстүрлі технологиясын сақтау екі түрлі нәрсе. Бір киіз үйдің өзінде бірнеше кәсіптің білімі тоғысады. Кереге мен уықты иетін ағаш шебері, шаңырақ жасайтын ұста, киіз басатын ісмер, ши тоқитын қолөнерші, бау-басқұр дайындайтын тоқымашы – бәрінің еңбегі өзара байланысты. Әр жұмыстың өзіндік технологиясы бар. Ағаштың түрін таңдау, оны кептіру мен ию, киіздің қалыңдығын келтіру, үйдің құрылымдық беріктігін қамтамасыз ету ғасырлар бойы қалыптасқан тәжірибеге сүйенеді.
Семинарда Рүстем Мұзафаров қазіргі мерекелік шараларға пайдаланылатын кейбір киіз үйлерде дәстүрлі материалдардың орнына арзан баламалар қолданылатынына назар аударды. Мұнда мәселе жаңа материалды пайдалануға тыйым салуда емес. Қазіргі өндірістік технологиялар киіз үйді қолжетімді етуі мүмкін. Бірақ сонымен бірге байырғы жасау тәсілдерін білетін шеберлердің тәжірибесі жоғалмауы тиіс.
Айта кетейік, киіз үй жасаудың дәстүрлі білімі мен дағдылары ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материал­дық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізілген. Бұл мұра алғаш рет 2014 жылы Қазақстан мен Қырғызстанның бірлескен номинациясы ретінде тіркелді, кейін оның ауқымы кеңейтілді. Халықаралық мойындау, әрине, маңызды. Бірақ ол шебердің орнына кереге иіп, шаңырақ жасай алмайды. ЮНЕСКО тізіміне енген мұраның болашағы да сол өнерді үйренетін адамдарға байланысты.

Концерт көп. Ал дәстүрдің жалғасы қандай?
Семинарда көтерілген тағы бір маңызды мәселе – дәстүрлі өнердің сахналық көрінісі мен оның табиғи өмір сүру ортасының арасындағы айырмашылық. Профессор Меруерт Құрманғалиева айтыс, терме және күйді тек концерттік жанрлар ретінде қарастыру жеткіліксіз екенін атап өтті. Оның пікірінше, дәстүрдің өміршеңдігі орындаушылардың сабақтастығына, жанрлық ерекшеліктердің сақталуына, шығармашылық ортаның болуына тікелей байланысты. Шынында да, концертте күй орындалғаны оның барлық орындаушылық мектептері мен ерекшеліктері толық сақталғанын білдірмейді. Сол сияқты терменің мәтінін жатқа білу оның мақамын, айтылу мәнерін, орындау дәстүрін түгел меңгерумен бірдей емес.
Қазақтың күйшілік өнерінде бір шығарманың әртүрлі орындаушылық нұсқалары кездеседі. Күйшінің қағысы, екпіні, дыбысты алу тәсілі, шығарманы түсіндіру ерекшелігі белгілі бір мектептің сипатын танытады. Бұл айырмашылықтарды тек нотаға түсіру арқылы толық жеткізу қиын. Атырау өңірі үшін мұның маңызы айрықша. Құрманғазы мен Дина Нұрпейісованың есімдерімен байланысты күйшілік дәстүр – өңірдің ғана емес, тұтас қазақ мәдениетінің аса құнды бөлігі. Алайда ұлы күйшілердің шығармаларын орындаумен қатар, солардан тараған орындаушылық ерекшеліктерді зерт­теу, салыстыру, үйрету де қажет.
Жыршылық пен термешілік өнерге қатысты да осыны айтуға болады. Жыршы дайын мәтінді жаттап алып айтатын орындаушы ғана емес, ол шығарманың мақамын, тарихи мазмұнын, айтылу мәтінін, тыңдаушымен байланысын меңгерген дәстүр иесі. Айтыстың табиғаты да суырыпсалмалықпен тығыз байланысты. Оның қоғамдық пікір білдіру, қарсыластың уәжіне сол сәтте жауап беру, сөз арқылы ой жарыстыру сияқты ерекшеліктері бар. Айтысты тек алдын ала дайындалған сахналық көрініс деңгейінде қабылдау осы қасиеттердің мәнін тарылтуы мүмкін. Сондықтан дәстүрді сақтаудың ең сенімді жолдарының бірі – ұстаз бен шәкірт арасындағы тікелей сабақтастық.
Бұл ретте мәдени мұраның тағдыры өнер мектебінің немесе концерттік ұйым­ның жұмысымен ғана өлшенбейді. Оны үйрететін орта, тыңдайтын қауым, бағалайтын қоғам да қажет.

                                                                                                                 Атырауда дәстүрлі өнерді үйретудің жаңа тәжірибесі
Ұлттық мұраны сақтау бағытында Атырау облысында қолға алынған жұмыстар да семинарда таныстырылды. Облыстық ғылыми-әдістемелік халық шығармашылығы мен мәдени демалыс қызметтерін ұйымдастыру орталығының басшысы Жәнібек Аманиязов өңірдегі материалдық емес мәдени мұра элементтерін зерттеу, дәстүр иелерін анықтау және олардың тәжірибесін жүйелеу жұмыстарына тоқталды.
Соның бірі – «Қазақия» қоғамдық қорының «Асыл мұра» жобасы. Семинарда келтірілген мәлімет бойынша, 2025 жылдан бері жүзеге асырылып келе жатқан жоба аясында Қырғызстаннан шеберлер шақырылып, киіз үйдің ағаш сүйегін дайындау әдістері үйретілген. Тәжірибелік оқуға қатысқан 18 адамның 11-і сертификат алған. Бұл – дәстүрді сақтау ісіндегі маңызды қадам. Өйткені қолөнерді насихаттау мен оны үйретудің айырмашылығы бар. Көрмеге келген адам шебердің жұмысын тамашалайды. Ал тәжірибелік сабаққа қатысқан адам сол жұмысты өзі жасап үйренуге мүмкіндік алады.
Семинарда келтірілген мәліметтер бойынша, өңірде ұлттық өнер мен дәстүрге бағытталған 642 үйірмеге 38 572 оқушы қатысады. Мемлекеттік шығармашылық тапсырыс аясындағы 100 үйірмеде 12 мың бала қамтылған. Бұл көрсеткіштерді бір-біріне қосып есептеуге болмайды, өйткені олардың өзара қамтылу ерекшеліктері нақтыланбаған. Аталған мәліметтер ұлттық өнерді үйрету жұмысының ауқымын танытады. Дегенмен сандық көрсеткішпен бірге үйірмелердің мазмұны, оқыту сапасы және дәстүр иелерінің сабаққа тікелей қатысуы да маңызды. Мәселен, бала домбыра тартуды үйренумен шектелмей, белгілі бір күйшілік мектептің тарихын, орындаушылық ерекшелігін таныса, алған білімінің мазмұны тереңдей түседі. Сол сияқты қолөнер үйірмесінде дайын үлгіні қайталау ғана емес, бұйымның жасалу технологиясын меңгеру қажет.
Өңірде дәстүрлі өнерді сақтау бағытында аудио-бейне қор қалыптастыру жұмыстары да қолға алынған. Онда шеберлердің жұмыс тәсілдерін, орындаушылардың ерекшеліктерін, олардың әңгімелері мен тәжірибесін құжаттау көзделген. Мұндай архивтердің құндылығы уақыт өткен сайын арта түсуі мүмкін. Бүгін түсірілген қарапайым бейнежазба ертең белгілі бір қолөнер тәсілін немесе орындаушылық мәнерді қалпына келтіруге көмектесетін бірегей дерекке айналуы ықтимал.

                                                                                                           Ұмытылған ойындарды қайта жаңғырту
Материалдық емес мәдени мұра тек ән-күй мен қолөнерден тұрмайды. Оған халықтың салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, ұлттық ойындары, табиғат пен шаруашылыққа қатысты білімі де кіреді. Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университетінің профессоры, педагогика ғылымдарының кандидаты Шахман Нағымов осы бағыттағы зерттеулердің білім беру ісімен ұштасуы қажеттігін көтерді. Семинарда таныстырылған мәліметтерге сүйенсек, 2026 жылдың басынан бері Атырау қаласының мектептерінде және облыс мұғалімдеріне арналған курстарда ұлттық мәдени мұраны таныстыру жұмыстары жүргізілген. Онда халықтық ойындар, тәрбие­лік дәстүрлер, ырым-тыйымдар мен тұрмыстық тәжірибелерге назар аударылған. Семинар аясында профессордың «Атырау облысының материалдық емес мәдениеті: өткені және бүгіні» атты кітабының тұсауы кесілді.
Ұлттық ойындарды жаңғыртудың маңызы ерекше. Өйткені ойын – баланың мәдениетті табиғи жолмен қабылдауына мүмкіндік беретін құрал. Бала асық ойнағанда ережені ғана үйренбейді. Ол өзара келісуді, жарысуды, жеңісті де, жеңілісті де қабылдауды тәжірибе жүзінде меңгереді. Дегенмен бұрынғы ойындардың барлығын қазіргі ортаға өзгеріссіз көшіру мүмкін емес. Кейбірінің орындалу жағдайы, пайдаланылатын құралдары немесе әлеуметтік қызметі өзгерген. Сондықтан оларды зерттеу кезінде тарихи деректерге, этнографиялық жазбаларға және дәстүрді білетін адамдардың куәліктеріне сүйену маңызды. Мұнда да басты мақсат – ескіні сол күйінде қайталау емес, оның мәдени мазмұнын түсініп, өміршең үлгілерін кейінгі ұрпаққа жеткізу.

                                                                                                        ЮНЕСКО тізіміне ену мұраны сақтап қала ма?
Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасы халықаралық деңгейде де танылып келеді. ЮНЕСКО-ның ресми тізімінде қазақтың дәстүрлі домбыра күйі, айтыс, асық ойындары, тоғызқұмалақ, беташар және басқа да мәдени элементтер бар. 2026 жылғы қазан айындағы мәлімет бойын­ша, Қазақстан қатысатын 14 элемент ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізімдеріне енгізілген. Бұл – ұлттық мәдениетті халықаралық деңгейде таныстырудың маңызды мүмкіндігі. Алайда ЮНЕСКО тізіміне ену белгілі бір дәстүрдің болашақта міндетті түрде сақталатынына кепілдік бермейді.
ЮНЕСКО-ның 2003 жылғы Материалдық емес мәдени мұраны қорғау туралы конвенциясында мұраны қорғау оны анықтау, құжаттау, зерттеу, сақтау, насихаттау және білім беру арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу шараларын қамтитыны көрсетілген. Конвенциядағы маңызды қағидалардың бірі – мәдени мұраны сақтауға оны жасаушы әрі жалғастырушы қауымдастықтардың қатысуы. Басқаша айтқанда, дәстүрді сақтау мәселесі тек мемлекеттік мекемелердің міндеті емес. Оған шеберлер, орындаушылар, жергілікті қауым, білім беру ұйымдары мен зерттеушілер бірдей қатысуы қажет. Мұраның халықаралық мәртебесі оны насихаттауға, зерттеуге және қолдау тетіктерін дамытуға жағдай жасай алады. Бірақ дәстүрдің нақты өмірі жергілікті ортада жалғасады.

                                                                                                           Мұраның болашағы адамға байланысты
Семинарда тарих ғылымдарының докторы, профессор Сайполла Сапанов Атырау өңірінің мәдени байлығын тек археологиялық ескерткіштермен немесе тарихи ғимараттармен шектеуге болмайтынын атап өтті. Шынында, Сарайшықтың тарихи орны, көне қалалардың жұрты, музей қорларындағы жәдігерлер – өткен дәуірлерден қалған материалдық куәліктер. Ал халықтың жадында сақталған аңыздар, жергілікті күйшілік мектептер, тұрмыстық дәстүрлер мен қолөнер тәсілдері сол тарихтың рухани жалғасын құрайды. Олардың арасында тығыз байланыс бар. Мәселен, Каспий жағалауындағы балықшылық кәсіпті тек шаруашылықтың бір түрі ретінде қарастыру жеткіліксіз. Онымен бірге балық аулау тәсілдері, құрал жасау тәжірибесі, ауа райын болжауға қатысты халықтық білім, тағам дайындау ерекшеліктері қалыптасты. Сол сияқты Нарын құмындағы мал шаруашылығы, құдық қазу, көш жолдарын білу, табиғи ортаға бейімделу тәжірибесі де жергілікті халықтың мәдени жадында өзіндік із қалдырды. Бұл білімнің бір бөлігі жазба деректерде сақталғанымен, енді бір бөлігі адамдардың күнделікті тәжірибесі арқылы жеткен. Сондықтан материалдық емес мәдени мұраны зерттеу барысында жасы үлкен дәстүр иелерінің әңгімелерін жазып алу, олардың кәсіби тәсілдерін бейнетаспаға түсіру, жергілікті ерекшеліктерді ғылыми сипаттау маңызды. Алайда мұраны құжаттау оны сақтаудың алғашқы қадамы ғана. Келесі міндет – жинақталған білімді қайтадан қоғамның мәдени өміріне енгізу. Ол үшін дәстүрлі өнер шеберлерін оқыту жұмыстарына тарту, тәжірибелік сабақтарды көбейту, жас мамандардың ұзақ мерзімді шәкірттік оқуына жағдай жасау қажет.
Мәдени мұраны қорғау ісінде шебердің әлеуметтік жағдайы да назардан тыс қалмауы тиіс. Өнерді үйретуге уақыт бөлген адам еңбегінің бағаланатынын сезінуі керек. Өйткені дәстүрлі кәсіптің экономикалық негізі әлсіресе, оны жалғастыруға ниетті жастардың да азаюы мүмкін. Бұл мәселені тек мерекелік іс-шаралар немесе бір реттік жобалар арқылы шешу қиын. Мұнда тұрақты қолдау, білім беру, ғылыми зерттеу және мәдени кәсіпкерлік мүмкіндіктерін өзара байланыстыратын жүйелі жұмыс қажет.

                                                                                                                          Мәдениеттің шын өмірі қайда?
Бүгінде ұлттық мәдениетке қызығушылықтың артқаны байқалады. Этнофестивальдер өткізіледі, ұлттық киімдер насихатталады, қолөнер бұйым­дары көрмеге қойылады. Мұның бәрі қажет. Бірақ мәдени мұраны таныту мен оны күнделікті өмірде жалғастырудың арасына теңдік белгісін қоюға болмайды. Музей көне кілемді сақтай алады. Бірақ кілем тоқитын шеберді тәрбиелеу үшін басқа жағдай керек. Архивке күйдің жазбасын енгізуге болады. Алайда орындаушылық мектептің жалғасуы үшін ұстаз бен шәкірт қажет. Кітапқа ұлттық ойынның ережесін түсіруге болады. Бірақ ол ойын балалар арасында ойналмаса, бірте-бірте тек этнографиялық мәліметке айналуы мүмкін.
Дәстүрдің өзгеруі – табиғи құбылыс. Әр ұрпақ өз заманындағы қажеттілікке қарай мәдениеттің кейбір түрлерін жаңғыртып, кейбірін өзгеше қолданады. Сондықтан ұлттық мұраны сақтау дегеніміз өткен өмірдің барлық қалпын өзгеріссіз қайтару емес. Ең маңыздысы – оның мәнін, білімін, шеберлік тәжірибесін және ұрпақтар арасындағы сабақтастығын жоғалтпау.
Атырауда өткен «Ұлттық мұра – мәңгілік қазына» семинары осы мәселелерді тағы бір мәрте күн тәртібіне шығарды. Басқосуда айтылған ұсыныстардың нақты нәтижесі алдағы уақытта дәстүр иелеріне қандай қолдау көрсетілетініне, зерттеу жұмыстарының қаншалықты жалғасатынына және жастардың осы іске қалай тартылатынына байланысты болмақ. Өйткені мәдени мұраның құндылығы оның көнелігінде ғана емес, бүгінгі адам өмірінде қаншалықты қажет екенінде де жатыр. Біз музейдегі көне бұйымды сақтауға тырысамыз. Ендігі міндет – сол бұйым­ды жасай алатын шеберді, сол күйді өз мәнерімен орындайтын күйшіні, сол дәстүрдің сырын білетін адамды да сақтап қалу. Мұраның өмірі оны жалғастыратын адам бар жерде ғана жалғасады.
                                                                                                                                                                                                                                                                                            Әлия ДӘУЛЕТБАЕВА