Әлемді аралай жүріп, еріксіз өз мәдениетіңе сырт көзбен қарай бастайсың. Осы бір оқшау көзқарастан ащы шындық айқын көрінеді: біз тым ұзақ уақыт бойы «өзгенікін» зерттеуді өзіндік мақсатқа айналдырып, «өзіміздікіне» кешірілмейтіндей аз көңіл бөліппіз. Өз бастауымызды терең сезіну — бұл артқа шегіну емес, керісінше, әлемдік контекст үшін, шын мәнінде, құнды дүние жасаудың жалғыз жолы екенін мойындайтын уақыт жетті.

«Будандықтың» (гибридность) диктатурасы және сәулет жаңғырығы
Алматы немесе Астана көшелерін аралап көріңізші. Ғимараттардың қасбеттері, кварталдардың жоспарлануы – мұның бәрі көбіне еуропалық урбанизмнің жаңғырығы ғана. Бірақ мәселе бетон мен шыныдан да тереңде жатыр. Ол кескіндемеде, кинода, музыкада. Оларда философтар «халықтың дүниетанымы» деп атайтын құндылық жетіспейді.
Кеңестік кезеңде Қазақстан көршілес Өзбекстан немесе Тәжікстанмен салыстырғанда, әлдеқайда қарқынды еуропаландыруға ұшырады. Бұл «будан» типтес мәдениетті қалыптастырды. Технологиялар импорты (тракторлар, зауыттар, телеграф) ретінде басталған процесс, байқатпай мағыналар импортына ұласты. Батыс институттарымен бірге біз көшпелілер этикасын ығыстырып, батыстық өмір сүру мен табысқа жету тұжырымдамаларын бойымызға сіңірдік.
Шынайы ұлылық пен төменшіктеу кешеніне қарсы
Біздің мәдениеттегі көптеген олқылықтар төменшіктеу кешенінен (комплекс неполноценности) бастау алады. Біз батыс канондарын «эталон» деп санауға дағдыланғанбыз. Алайда көне қазақ мәдениеті өзінің философиялық және эстетикалық қырлары жағынан батыстық мәдениеттен кем түспейді, ол мәңгілік сұрақтарға бірегей жауаптар ұсынады. Бүгінде сол «будандыққа» қарамастан, шеберлердің тірі мысалдары біздің кодымызды бұзу мүмкін болмағанын дәлелдеп отыр.
Музыка және дыбыс философиясы: Еуропалық темперацияланған жүйенің орнына бізде күрделі күй дәстүрі бар. Күй – жай ғана әуен емес, бұл психологиялық және тарихи трактат. Құрманғазының шығармаларында батыс нотасына «аудару» мүмкін емес дала ырғақтары жатыр. Бабалармен бұл сакральді байланысты бүгінде Еділ Құсайынов пен «Тұран» тобы шеберлікпен ұстап тұр. Олар көне аспаптарды (жетіген, сыбызғы, қобыз) қолдана отырып, фольклорды сақтап қана қоймай, ұлттық рухтың қуатын қазіргі әлемге түсінікті тілде жеткізуде. Домбыраның оркестрлік қуатын көрсеткен Нұрғиса Тілендиев салған іргетас бүгінде музыкалық нео-фольклордың қуатты қозғалысына айналды.
Бейнелеу өнері: «Аң стилі» дәстүрі (сақ мұрасы) – бұл ХХ ғасырдың модернистері қызғана қарайтындай стилизация мен динамиканың шыңы. Әбілхан Қастеевтің классикалық мектебі мен Гүлфайрус Исмаилованың терең лиризмінен басталған жол бізді қазақ суретшісі тамырынан ажырамай-ақ авангардты бола алатынын түсінуге әкелді. Мұның жарқын мысалы – Ерболат Төлепбай. Оның полотноларында батыстық кескіндеме техникасы көшпелілер метафизикасымен тоғысып, заманауи даланың бірегей визуалды тілін қалыптастырады.
Этика және қолөнер: «Жеті ата» институты мен далалықтың ар-намыс кодексі, бұл – дайын әлеуметтік психология. Бірақ ұлт рухы заттарда да өмір сүреді. Металл мен теріні өңдеу технологиясын жаңғыртқан Дәркембай Шоқпарұлының еңбегінің арқасында біз өткенмен сезілетін байланысымызды қайтардық. Бүгінде бұл Сержан Ильясов сияқты зергерлердің жұмыстарынан көрініс табуда. Олардың күміс бұйымдары жай ғана әшекей емес, бет-бейнесіз масс-маркетке қарсы біздің мәдени бірегейлігімізді бекіту актісі болып табылады.
«Салауатты ұлтшылдық» сабақтары
Ағылшындарға немесе француздарға қараңызшы. Біз кейде «ұлтшылдық» деп атайтын нәрсе – олар үшін мәдениеттің табиғи гигиенасы. Олар өзгеден «біреуге» айналу үшін емес, өз құндылығын байыту үшін үйренеді. Француз джазды жақсы көруі мүмкін, бірақ ол ойлау жүйесі, киіну мәнері мен ана тіліне деген көзқарасы жағынан француз болып қала береді.
Ал біз болсақ, батыс романының құрылымын қазақ болмысына «егуге» немесе демократиялық процестерді біздің тарихилығымызды елемейтін қалыптарға тықпалауға тырысамыз. Осы принципке сәйкес, Қазақстандағы демократияландыру процедураларды соқыр көшіру болмауы тиіс; бұл дәстүрлі институттарға (мысалы, билер дәстүрі мен ақсақалдар кеңесінің заманауи үлгісіне) сүйенген азаматтық қоғам құру процесі болуы керек.
Бастауға оралу үшін не істеу керек?
«Будандықтан» арылып, таңылған шаблондардан құтылу үшін нақты қадамдар қажет:
Білім беруді деколонизациялау: Тарих пен өнерді «империялық оқулықтар приз­масымен» емес, қазақтың субъектілік ұстанымы тұрғысынан зерттеу.
Сәулеттік бірегейлік: Хай-текті көшіруден көшпелілердің ландшафты мен дүниетанымына үндес формаларды іздеуге көшу (мобильділік, экологиялық тазалық, шеңберлік геометрия принциптерін қолдану).
Әдебиет пен кино: Голливудтық немесе еуропалық сюжеттік желілерге соқыр еліктеуден бас тарту. Бізге мотивациясы ру бірлігі мен жерге деген құрмет құндылықтарында өскен адамға түсінікті өз қаһармандарымыз керек.
«Будандықты» күшке айналдыру: Біз Батыс ықпалын толық өшіре алмаймыз, оның қажеті де жоқ. Міндет қазақ мағыналарын ілгерілету үшін батыстық құралдарды (инструментарий) қолдануда жатыр.
Қазіргі батыс қоғамы – біздің бағытымыздың соңғы нүктесі емес. Біз қазіргі «шекаралық» күйімізден барынша пайда шығарып, терең ұлттық сана-сезімге қарай жылжуымыз керек. Біз «Батыстың шәкірті» болуды тоқтатып, «өз мұрамыздың қожайыны» болғанда ғана әлемге, шын мәнінде, бірегей дүние ұсына аламыз. Нағыз модернизация бұл еуропаландыру емес, бұл – XXI ғасыр шындығында өзіңнің төл болмысыңды табу.