НАРТАЙ АҚЫН
30.10.2015
1803
0

220489_1824024218_241_Bekejanov_Nartay

Нартай – Жамбыл сияқты ақын-жыраулардың соңғы өкілі еді. Өзінің бір бойында табиғат берген бірнеше қымбат қасиет болды. Соның бірі – оның суырыпсалма ақындығы. Екіншісі – композиторлығы. Үшіншісі – сырнаймен өзі сүйемелдеп айтатын орындаушылық қасиеті. Төртінші, оның осы өнерлерімен қалың ортадан озып шыққаны. Нартай әндері басқалардан ерекше, елді тартатын, тыңдаушысына ғанибетті әсер беретін: Жамбыл атамыз айтқандай: «Ақын Нартай, жез таңдай» еді. Нартай өлеңдері түрлі жағдайларға байланысты, не өзі жайлы айтылса да ешкімді жайбарақат қалдырмайтын. Оны жастар да, ұлғайғандар да тыңдауға ынтық болатын. Ақын Нартайды мен бала кезімде көріп, тыңдаған болатынмын. Ол орта бойлы, сәл толықтау, кең жазық маңдайлы, екі көзі нұр шашып тұрғандай, қызылшырайлы адам еді. Бет әлпетіне әдемі қара мұрты сән беріп тұратын. Мен Нартайды сол сырт бейнесі арқылы-ақ өз заманының сұлуы болған дер едім. Өйткені, ол шығармашылық адамы. Әрі жәй ақын емес, әнімен халыққа рух беретін, елді бірлікке, еңбекке жұмылдыра білетін қайраткерлік иесі еді. Тіпті, оның әндерін домбырамен орындайтын қыз-жігіттердің өзін жұртшылық күні бүгін құрмет тұтады.

Мені қазақ халқының бойына суырыпсалмалық қасиет қайдан сіңген деген ой мазалайды. Ол тіл бай­лығы, ой жүйріктігі, ғажап нәзік сезімталдығы мен кең пейілділігі, ер жүректігі мен батырлығы ар­қы­­лы қанына сіңген ғой. Жалпы, біздің ата-бабалары­мыз тарихы толық зерттеліп болған жоқ. Еуроцентрлік ға­лымдар тарихты ерте дамыған деп қытайлықтар мен үнділерді айтады. Ол да дұрыс шығар. Өйткені, олар­дың тарихы терең, кемінде 20-30 мың жылдарды қам­тиды. Ал біздің ата-баба тарихы аң аулап, алғаш­қы аңдардың кішкентай өсімдерін қолға алып, мә­пе­леп бағудан басталған. Одан бері қанша заман өт­ті?
Ресей ғалымдары Кеңес дәуірінің соңғы кез­де­рінде бірнеше жыл бойы Қаратауға келіп, тау үңгір­ле­рін зерттеп, 18-20 метр тереңдіктен тас, керамика­дан жасалған еңбек құралдарын тауып, олардың бұ­д­ан 400-ден 600 мың жыл бұрын жасалғандарын анық­тады. Егер саналы адамдар өмір сүруді құрал-сай­маннан жасаудан бастаған десек, онда мал бағып өмір сүрген бабалар тарихы 700-800 мың жылдарға тереңдейтін болады. Сол тұңғиық дәуірден бастап тіл пайда болып, дамыды, әдет-ғұрып қалыптасты. Ата-ба­баларымыз мал соңында көшіп-қонып жүріп жер та­ныды, этностармен араласты, мәдениеті мен тілін та­ратты. Оған дәлел – Еуразиядағы сандаған жер-су, тау-тас, мекен аттары. Ата-бабаларымыз бұл қасиетін XVIII ғасырдағы француз ағартушысы Ш.Монтескье «Пар­сы хаттарында» тамсанып айтқан болатын.
Ал, айтыс өнерінің қазақ арасына кең тарағандағы оның тілінің жарты миллионнан астам уақыт бұрын ке­ремет дамығанын аңғартады. Қазақ тілі аса құнарлы әрі бай. Сондықтан да кез келген жағдайда көкейінен өлең төгіліп тұрады. Ол өлең әрі өтімді, әрі дәлме-дәл дә­лелді. Бұл тіл байлығы мен ой жүйрік­тігінің жемісі. Әрі мұндай қасиет өзге ешбір ұлттың пешенесіне да­рымаған.
Еуропа халықтарында ғылым дамыса да мұндай сөз байлығы мол емес. Атақты ағылшын философы Бер­тран Рассел: «Айтуға болатын және болмайтын сөз­дер бар. Сондықтан айтуға болмайтын сөздерді айт­паған жөн», – деген. Қазақ елінде айтуға болмайтын сөз жоққа тән, барлығын сыпайы жеткізе білген. Орыс­тардың бір сөзінің өзінің қазақтарда ондаған ба­ламасы бар екенін ХІХ ғасыр аяғында Орынборда жа­рық көрген орыс-қазақ сөздігінде Ресей ға­лым­дары жазып, мысалдар келтірген.
Г.Гегель «Кто мыслит абстрактно?» деген мақала жа­зып, немістерді абстракты сөз болатынын түсін­дір­ген. Қазақтар абстракты сөздерді де кең қолдана білген. Ал немістерде ондай тәсіл болмаған. Қазақта: «Ұзын-ұзын із келеді, ұзын бойлы қыз келеді» деген жұм­бақ бар. Шешуі «Жылан». Неге оны қызбен са­лыс­ты­рады. Өйткені, қыздың белі жіңішке, буындары мың бұралатынын абстракты түрде бейнелегені. Қа­зақтың сөз байлығы оның өте ерен бабаларының ар­қасында. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың: «Қазақ тарихында біз ұялатын еш нәрсе жоқ» дегені өте орынды сөз, бұлжытпайтын шындық. Осыған қосарымыз, қазақ тарихында әлемге көрсетуге лайықты, жарамды жақсылықтар да мол. Соның бірі әдепті салт-сана, өлең-жыр, айтыс өнері. Біз сөз етіп отырған Нартай ақын соның бір өкілі. Нартай Бекежанов айтыс өне­рімен де даңқын шығарған. Ұмытылып бара жатқан 1939 жылдың өзінде Нартайдың Нұрлыбек Бай­мұра­товпен сайысын бүкіл қазақ газеттері қуана жазып, су­реттерін жариялаған болатын. Мен мектеп оқушы­сы едім. Әлі күнге дейін есімде. Бұл – 1944 жылы өткен Республикалық ақындар айтысы Кеңес заманынан бастау алған кез. Қызу айтыс үстінде де ақындар бі­рі­нің бетін бірі жыртпаған. Қандай өткір сайыстарда да бірін-бірі қолдап, қолпаштай білген.
Сұрапыл Отан соғыс жылдарында Нартай ақын топ құрып, ел аралап, сырнаймен концерт беріп, ел­дің рухын көтеріп, қайраткерлік көрсетті. Үлкен жиын­дарда оның топ жарып, бастау айтатын қасиеті де бол­ды. Мәселен, Жамбыл өтініші бойынша Мәдениет, Өнер қызметкерлерінің Бірінші съезін арнаумен аш­қан Нартай ақын болатын. Мәскеуде 1936 жылы өт­кен Қазақстан Мәдениеті мен Өнерінің онкүндігін дүріл­детіп өткізуіне де ол үн қосты.
Нартай өз халқын түрлі жағдайларда рухтандыра біл­ген суырыпсалма ақын әрі керемет орындаушылық қаб­ілеті арқылы ел санасында сақталатын керемет тұл­ға.

Досмұхамед Кішібеков,
академик.
ПІКІР ҚОСУ