Көзбен көрмегенді сөзбен суреттеу мүмкін емес
10.01.2020
920
7

Газеттіміздің 2019 жылғы соңғы нөмірінде Халық жазушысы Қабдеш Жұмаділовтың «Орбұлақ шайқасы тарихта болған емес» деген мақаласы жарық көріп еді. Енді хат қоржынымызға сол мақала жөнінде белгілі жазушы Жүсіпбек Қорғасбектің мақаласы келіп түсті. Жазушы екі қаламгердің ортасында ширек ғасыр уақыт бойы жалғасып келе жатқан даудың тоқтар тұсын нұсқайды. 

Жүсіпбек ҚОРҒАСБЕК, жазушы


 

– Ассалаумағалейкум, ата!

– Уағалейкумассалам! Әй, қай баласың?

– Қазақпын ғой, ата.

– Қазақ болмағанда, қалмақ емес шығарсың?

– Қазақпын, қазақпын.

– Руыңды сұрап тұрмын, қызталақ.

– Ру сұрамасаңыз, басыңыз ауыра ма, ақсақал?

– Жеті атасын білмеген жетесіз біреу ме, мына неме?

 Сөзбен ырғасқан екеуіне бүкіл ел қарап тұр. Ең қызығы, екеуі бір-бірін жақсы таниды. Ана байғұстың бар жазығы осы тойға ауданның арғы басынан келе қалғаны ғана. Ақсақал соны пайдаланып, ру сұрасу атам қазақтың салты екенін еске салғысы келген сыңайлы. Тәмам жұрттың алдында бас салып тергей жөнелгені жас жігіттің қытығына тисе керек. «Қазақ болмағанда, қалмақ емес шығарсың» деген сөзді айтқан шалдың да тілі ащылау ма, қалай.

Қалмақ!..

 Қазақ үшін осы сөздің аясына көп нәрсе сыйып тұр. Тарихты оқып отырсаңыз, қалмақ болмаса, қазақтың басы бірікпейтін сияқты елестейді. Өз басым тірі қалмақты осыдан отыз жыл бұрын алғаш рет Ашхабадта көрдім. Алматыдан мен барған жиынға, Элистадан ол да келіпті. Сол кезде сыртқы қалыбы да, ішкі мазмұны да біздің «Жұлдыз» журналына ұқсайтын әдеби басылымның бас редакторы екен.

– Біз Қазақстанның үстінен өткенде, сұлу қыздарымыздың бәрін сенің аталарың түсіріп алып қалған, – деді салған жерден.

 Сонда сол екеуміз «Сен – қалмақсың, мен – қазақпын» деп еш мұқасқан жоқпыз. Қайта басқалардың арасында бір-бірімізді бұрыннан білетіндей әжептәуір шүйіркелесіп қалдық. Екінші жолы қолында кішігірім құзіреті бар бір кісіге қатты ісім түсті. Оның өзі де қатты адам екен, айтқаныма көнбей-көнбей әрең келісті.

 Екеуміз сол шаруаны аяғына дейін тындырып келу үшін жолға шықтық. Бір жағымыз – тау, бір жағымыз – жазық дала. Онша таныс болмағаннан кейін әңгімелесіп те отырған жоқпыз. «Ата-бабамыз найзаның үшымен, білектің күшімен қорғап қалған қайран далам-ай» деп ойлап қоям. Қасымдағы кісінің не ойлап отырғаны белгісіз, бірақ ол да біресе тауға, біресе далаға қарап келеді.

Осылай үндеспеген күйі екі таудың арасына келіп кірдік. Екі жақтан қысқан тауға мен де қарадым, ол да қарады. Мен де бірдеңе іздегендей болдым, ол да бірдеңе іздегендей болды. Бұрылыс-бұрылыстағы жартастар біреу алдыңнан атпен шауып шыға келетіндей әсер береді. Осы әсерді тірілткендей, шынында да, бір салт атты бала алдымыздан тасырлата шауып шыға келмесі бар ма.

– Ой, атаңа нәлет, ит қалмақ, – дедім тежегішті әрең басып үлгеріп.

Тымырайған серігім бетіме жалт етіп бір қарады да, тыңқ етіп күлді.

Оның көңілін қалай ауларымды білмей келе жатқан мен де ығына жығыла күлдім. «Шаруамды шешіп алсам, көрмегенім сен болсын», – деп қоямын ішімнен. Бірақ ол алдындағыдай емес, маған жылыұшырап қарап, тілі шешіліп әңгіме айта бастады. Әңгімеміз жарасқан соң жолымыз да қысқарды. Талдықорғанға бардық та шаруаны тастай ғып бітіріп, Алматыға қайтып келдік. Көліктен түсіп қоштасарда ол әлгі бір сәтті есіме салып, еш ренішсіз күлімсірей тіл қатты.

– Мен қазақ емеспін, қалмақпын!

Ал керек болса! Ұялғаннан жерге кіріп кете жаздадым. «Атаңа нәлет, ит қалмақ» деген бізде сөздің сірәғасына айналып кеткен. Әйтпесе қазіргі заманда оның еш зілі жоқ. Қайта қалмақ көрсек, кәдімгідей іштартып қаламыз. Өздері бірін-бірі танитындай ап-аз-ақ халық. Ресейдегі Қалмақ автономиялы республикасында 170 мыңдай, Қазақстанда 73 мыңға жуық, ал ТМД-ның өзге елдерінде 190 мың шамасында көрінеді.

 Жоңғар!..

 Қазақ үшін қалмақ пен жоңғардың көп айырмасы шамалы. Біресе қалмақпен соғыстық, біресе жоңғармен соғыстық деп айта береді. Жоңғар десе жау алыстан келгендей болады, қалмақ десе іргеден шапқанға ұқсайды. Әйтеуір біз олармен жүз жыл соғысыппыз. Арада жүз жылдық соғыс болыпты. Егер қазақ болмағанда, Жоңғар атырабында жаңа империя бой көтермекші екен. Одан Қытай да секем алған, Ресей де қауіп қылған. Дала кентаврларын бір-біріне қарсы қойған соғыс содан туындаса керек. Ақыры жоңғар мемлекетінің жер бетінен жойылуымен аяқталыпты.

 Біз сол Жоңғар тауының сай-саласында өстік. Бала күнімізде Жоңғар тауының ар жағында дүние жоқ секілді көрінетін. Оның биіктігі аспанмен бірдей. Қазір ауыздан түспей жүрген Орбұлақ сол Жоңғар тауының беломыртқасы сияқты. Шын мәнінде Жоңғар тауы деген тау жоқ. Біздің жақта Жоңғар тауын «Арқас тауы» дейді. Ұлы империя құрмақшы болған жоңғардың атымен аталып кеткен. Бірақ миға сіңіп кеткен атауды санадан жұлып алып тастау мүмкін болмай тұр. Әйтпесе біздің ауданның ақындары: «Арқас таудың мұзбалақ қыраны едім» деп жырлауын жырлайды-ақ!

 Арқас!..

«Көзімді ашып көргенім Арқас тауым», – деп өлеңге қосыпты тағы бір ақынымыз Исламғали Үркімбайұлы. Біздің де көзімізді ашып көргеніміз сол Арқас тауы. Көз ұшында көлбеп жататын Арқас тауына қарамайын десең де қарайсың, көрмейін десең де көресің. Өйткені ол мойныңды бұрсаң болды, көлбеп көз алдыңда тұрады. Қысқасы, біздің бала күнгі әсер бойынша, Арқас тауы тұрғанда, жарты аспан жоқ!

 Сол Арқас тауында Қазанкөл деген көл бар. Нағашыларымыз соғыс жылдарында Қазанкөлге қой айдап барады екен. Сонда биік асудан жүктерін қашырға артып өткізеді екен. Себебі, ол жақтың биік тауларынан қашыр мен қой ғана жүре алады екен. Мұны маған кішкене күнімде шешем айтып берген. Бергі бір заманда отар-отар қойды тікұшақпен апарған кездер де болыпты.

Біздің жақтың бір аңызы Қазанкөл, бір аңызы Баркөрнеу, тағы бір аңызы – Орбұлақ. Бәрі осы Арқас тауының ішінде. Қабдеш ағамыздың: «Бұл маңай­да биік тау да жоқ. Қалың қол Бел­жай­лаудың бел-белесінен шауып өте бермей ме?», – дейтіні осы жер, осы тау. «Апыр-ай, мына кісі біздің тауды көрмеген екен-ау, көрсе бұлай айтпас еді», – деп ойладым.

Орбұлақ шайқасының 350 жылды­ғы­на өзі қатарлы жазушылардың бә­рі барғанда, ол кісі бармай қалды. Бел­жайлауға қарай бет алған керуен, біздің ауылдың басындағы алып ағашқа бір қаңтарылды. Алып ағаштың жуан діңіне Шот-Аман Уәлихан ағамыз бастаған бес-алты адамның құлашы жетпей тұрғанда, мен құлаш жалғап жібердім. Жеті адамның құлашы әрең жететін ағаш та бекер жерге өспейтін шығар.

Қазақтың үлкені де, кішісі де ырымшыл халық қой. Содан-ақ қасиетті жерге келе жатырмыз деп бәрі бет сипасты. Осы ағаштың бұтағында ойнап өскен менің де мәртебем өсіп қалды. Керуен одан өтіп, алдын-ала түзелген жолмен Китіңге құлдағанда екі қаңтарылды. Сонда бір салқындап алып, одан соң Шыңыраудан өтіп, Белжайлауға қарай беттеді.

Шыңырау деген – тау мен тасты қа­шап жол салынған бір асу. Осы асуда 350 жылдыққа келе жатқан кішкене қорапты бір көлік ілгері жүре алмай тұрып қалды. Сонда өзі бізге нағашы болып келетін Тәлей деген жігіт көліктің доңғалағына тас тіреймін деп қайтыс болды. Шыңырауда ондай оқиғалар бұрын да болып жататын деп еститінбіз. Қазір ол асуды түзеп, жөнге келтіріп қойды.

Оқи отырыңыз!

«Орбұлақ шайқасы» тарихта болған емес

Қабдеш аға айтып отырған Белжайлау – Орбұлаққа баратын жолдың бойы ғана, Орбұлақ емес. 350 жылдық осы Белжайлауда болды, себебі Орбұлаққа елдің бәрі бірдей шыға алмайды. Біз бір барғанда тау мен тасқа орғып шыға беретін ұршықтай УАЗик артқа кетіп қалып, тасқа тіреліп әрең тоқтаған. Қаб­деш ағамыз осы жердегі орды жау қамап емес, аң қамап ұстайтын жер деп жазыпты.

 Бір жағы ат жүре алмайтын терең шат­қал, екінші жағы ұшқан құс өте ал­мастай биік тау. Арғы-бергі бетті түгел көрген жазушы бұл жерді де көрсе, жаңа­ғы ойынан қайтуы мүмкін. Оның неге олай екені туралы бұрын талай жазылды. Қабдеш аға жоққа шығарады, Бексұлтан аға дәлелдейді. Екеуінікі айтыса-айтыса жеке бастың дауы сияқты көріне бастағаны да өтірік емес. Мен Қабдеш ағаға телефон соқтым да:

– Бұл мақаланы бекер жазыпсыз, – дедім. – Өзіңіз білесіз, біздің ауданның аты әлі күнге дейін Панфилов. Аудан атын Орбұлақ деп өзгертейік деп, енді соған қол жеткізе бергенде бірдеңе шығады. Мәселе Елбасының алдына дейін барып, енді бүгін Прези­денттің де назарына ұсынылып отыр еді. Бұрын да талай жаздыңыз ғой, кішкене шыдай тұрсаңыз болмас па еді?

Қабдеш аға – эфирде де, өмірде де бірнеше мәрте сұхбаттасқан адамым. Соның бәрінде пікіріміз бір жерден шығушы еді. Әйтеуір ағамыз тура сөйлеген соң, біз де тура сөйлейміз. Бірақ бұл мақалада дау айтқым келіп отырған жоқ. Дауды ағаларымның өзіне қалдырдым! Менің айтайын дегенім басқа нәрсе.

Осы Қабдеш ағамыз бен Бексұлтан ағамыз болмаса, қазақтың мәселесінде кейде бас көтеретін де адам қалмағандай көретініміз шындық. Қабдеш ағамыз ұлттың жоғын жоқтап қаншама дауға араласты. Қазақтың тағдырына қайшы келетін қаншама мәселеге қасқайып тұрып қарсы шықты. Соның бәрі құры атын шығару үшін істелінді деп ойламаймыз.

Бексұлтан ағамыз да басқасын айт­пағанда, былтыр-биыл жаңа әліпбидің кем-кетігі туралы көлемді-көлемді үш мақала жазды. Әрі-беріден соң шала-шарпы дайындалған жаңа әліпбидің қайта түзеуге жіберілуіне сол мақалалар да тікелей ықпал етті. Енді болмаған соң жаңа әліпбидің балама нұсқасын жасаймын деп, өзін қара жұмысқа тағы жегіп отыр.

 Міне, осындай екі адам, бір кеудені көтеріп тұрған екі қабырға сияқты. Бір қы­­зығы, екеуінің де кейінгі көтеріп жүрген тақырыптары – Шыңғысхан. Екеуі де «Шыңғысхан туралы жазған Тілеуберді Әденайұлыныкі өте дұрыс» дейді. Екеуі де үлкен жиындардың өзін Шыңғысханның жиынына айналдырып жібереді.

 Бірақ екеуінің арасындағы қырық жылғы дау әлі бітпеген сияқты. Баяғы айтылған сөз қайта айтылады, баяғы берілген жауап қайта беріледі. Тіпті соң­ғы мақаланың ішінде «өз руын өзге­лерден жақсы көреді» деген сөз де жүр. Қазақтың жан жарасы сияқты осы сөзді басқасы басқа, екеуі бір-бірінің өте ауыр қабылдайтынын жақсы біледі. Өйткені олардың екеуі де рудың, тайпаның ғана өкілі болатын қайраткерлер емес.

Ағаларымыздың бірін-бірі мұндай жа­мандыққа қалай қиып жіберетіні түсінік­сіз. Осындайда: «Ағалар-ай, Барында аз ғұмырды бағаламай, Абайсыз адаспаңдар бір-біріңнен, Жарықта жайнап тұрған самаладай», – деген ән кеудеңде өзінен өзі боздап қоя береді. Бұл жолдардың жалғасында: «Болғанда халық теңіз шалқып жатқан, Өздерің шырылдайтын шағаладай», – деген сөз тағы тұр.

Біз осы соңғы сөзге көбірек жы­ғыл­­ғымыз келеді. Екі ағамыздың ара­сын­­дағы дауға тереңдеп барғымыз да жоқ. Бірақ бір тоқтам айтпасқа амал да қалмайтын кез болады екен. Оның бір амалы – Қабдеш ағамызды Орбұлақтың басына арнайы шақырып апару ғой деймін. Орбұлақ қандай тау екен көріп, ондағы халық не айтады екен біліп, олардың аңыз-әңгімелеріне де құлақ түріп қайтқанның артығы жоқ-ау. Бәлкім: «Осы кісінің дау айтып жүргеніне отыз жыл болыпты, бір апарып көрсетейікші», – демеген өзімізге де обал жоқ шығар, кім білсін.

 Бірақ біздің жақтың халқының Пан­­филов деген аудан атын Орбұлақ деп өзгертпей тоқтайтын ойы жоқ. Ас­пан тіреп тұрған тауыңды аттап өте салатындай аласа десе, оған да мойнын алдына салып отыра бермейді. Желдің өтінде, елдің шетінде жатқан аудан бір қаһармандықты бойтұмар еткісі келсе, оған айдалада жатып басқалар неге қарсы болуы керек. Егер осыдан отыз жыл бұрын Орбұлақ шайқасы туралы мәселе осы ауданда көтерілмегенде, батыр бабаларымыздың бұл қаһармандығы мүл­дем айтылмай қалуы да мүмкін еді ғой. Шекара түбіндегі халықтың осын­дай қаһармандықты үлгі тұтқаны, рухы­ның биік болғаны мемлекет үшін де керек емес пе?!

Осының бәрін телефонмен айтқа­ным­да, Қабдеш ағам: «Оны қойшы!, – деді. – Менің дауым ол емес, анау «Түп-тұқияннан өзіме шейін» деген кітаптағы айтылған нәрселер». Мен: «Оның түбіне кім жетіпті, аға», – дей жаздап іркіліп қалдым. Себебі, одан бері бұл мәселе ашық та, жабық та қаншама рет талқыланды. Егер Қабдеш ағамыз қайта қозғамаса, басқа халық баяғыда ұмытып та кетті.

 Ал енді Орбұлақ туралы даудың ауданның атын қазақшалауға тигізіп жатқан зияны орасан зор болып тұр. Өз жерімізде тұрған тауымыздың Арқас деген атын қалпына келтіре алмай бір шаршасақ, ауданымызға қазақша ат беруге шамамыз жетпей екі шаршап жүргенімізді несіне жасырамыз. «Өзіміз қазақпыз. Панфилов ауданында тұрамыз, Жоңғар тауының етегін мекендейміз» десек, мына заманда рухымыз қайтып көтеріледі?!

Сонымен бірге мына бір үш нәрсені де атап айта кеткенді жөн деп білдім. Біріншісі, қазақтың үлкен адамдары ерге тиісем деп, елге тиіспесе екен. Екіншісі, тарихтан дау шықса, оны ғылыми орталарда ғана талқылап үйренсек жөн болар еді. Үшіншісі, осы ағаларымыздың дауы біздің буынға ауыспай-ақ қойғаны жөн-ау.

Қабдеш Жұмаділовтің Орбұлақ туралы соңғы мақаласы шыққалы бері аудан жақтан хабарласып жатқан мен қатарлы азаматтардың сөзі де осыған саяды. Жалпы, халықтың тілегін қайтара берген де жақсы емес. Қабдеш ағамызға айтарымызды айта отырып, билікке де осыны құлаққағыс еткіміз келді. Асылы, рухы биік халық қана шекара түбінде түрлі экспанцияға төтеп бере алатынын ұмытпағанымыз жөн!

 

ПІКІРЛЕР7
Аноним 10.01.2020 | 15:42

Өте дұрыс және дер кезінде айтылған мына пікірге Қабдеш аға да қосылатын шығар.

Аноним 10.01.2020 | 16:14

«Горбатого могила исправит», а Жумадилов от рождения калека

Аноним 10.01.2020 | 19:16

Дұрыс! Ғылыми зерттеу ғана парқын ажырату қажет!
Рулық санаға Ұлттық мүддені идіре бермей.
Кезінде ол жаққа Б. Нұржеке мені де апарды.
Алашпен басым қатып жүрген кез. Тақырыпқа кіре алмадым.
Қалила Умаров.
Документалист.

Аноним 10.01.2020 | 22:34

Бітістіру жағына мән беріп, даудың тігісін жатқызуға тырысыпты. Мәселені ғылыми ортада шешу керек дегені де шындық. Солай болмайынша бықсыған әңгіме аракідік жалындап қойып, қайтадан бықсып, түтіндеп жата бермек…

Аноним 24.01.2020 | 19:27

Қабдеш ағамыздың дауы бітпейді.Рушыл адам.Рулық мүддені ұлттық мұддеден жоғары қояды. Тарихты жоққа шығарғысы келеді.Орбұлақ шайқасы болған,бұл тарихи факт.Мұнымен мақтану керек. Бексұлтан ағамыз ұлттың жоғын түгендеуші. Жүсіпбек ағамыз да жақсы жауап жазыпты. Дұрыс қолдаймыз.

Аноним 03.02.2020 | 00:34

Жоғарыда аталған мақалаларды оқып Қабдеш ағамыздың айтқан сынын дұрыс деп есептеймін. «Орыстың пәленше, түгенше айтқан естеліктер бар» деп тарихи бұрмалау жасау-ақымақтық! Егер шындық болса архивтегі жазбалар қайда? Бұл оқиға туралы сол заманда көршісін қалт жібермей бағып отырған қытайдың, Самарқанд әмірі Жалаңтөстің әрекеті жайында парсы деректері қайда? Орбұлақ атауын бермей қазақшалай алмадық деп «әйгілі батыр Баукеңнің әке-батясы» И. В. Панфиловтың атынан қашу тарихқа қиянат, мыңдаған панфиловшы-жауынгер марқұмдар рухына жасалған арсыздық емес пе?! Бәлкім, Қабдеш ағамыз топономикалық тұрғыдан қателесуі мүмкін. Бірақ қарапайым логикаға салсақ, жер қайысқан жасанып келген 50 мың жоңғарға қазақтың 600 әскермен қарсы соғысып жеңуі- өтіріктің нағыз сорақылық түрі. Егер «жау келді» деген хабарды естісе шала-пұла жинаған 600 қолмен Жәңгір тек ғана іріктелген атты сарбаздармен жедел жеткен деп білу керек. Олай болса, ор қазу, окопта шеп құру мүмкін емес. Сол кез тұрмақ күні кешегі Торғай, Созақ, Адай көтерілістерінде де қазақта окоп қазып қорғану тәсілі болмаған. Қазақ қолдары қай кезде де аз қолмен ауыр құрсанған жауға тұтқиылдан тиіп «қыпшақ әдісін» яғни қаша соғысуды қолданған. Мұны партизандық тәсіл деген жөн. Дұрысы, жол қысқарту немесе ауа райының қолайсыз мезгілінде асыққан жау әскері келген. Жау әскері саны көп және ауыр қол болған. Қазақ жеріне өтер тұсы не құз-жартасты тау арасы болған немесе көсіліп шабуға өте тар тау қоршаған далалық жосылған алқап болған. Аз санды қазақтар алыстан атпен қиғаштай шауып жебе тартар аралықта оқ жаудырып тау тасасына тығылып қаша тиісумен болған. Біраз уақыт жауды әбігерге салғанда қазақтарға арттарынан қосымша көмек келген. Сөйтіп, жау амалсыз шегініп басқа тұстан қырғызға өткен.

Аноним 11.02.2020 | 19:48

Жүсіпбек сайқал қыстырылмасаң жүре алмайсың осы, ә! Көтіңе қарамай түк білмейтін басыңмен, топас пейіліңмен төрелік айтқың келген екен ғой. Сұрқияның нағыз өзі екенсің. Сен сияқтылардың жалпақ тілмен залым деу керек. Залымдықтың белгісі, сөйлесе өтірік айту, күштіге жағыну, аманат алса қиянат жасау, білмейтін нәрсесін білем деу, сұрамаған жерге басын сұғу, т.б. Осының бәрі сенде бар. Артыңды қысып жүрсеңші байғұс бала.

ПІКІР ҚОСУ

Ваш e-mail не будет опубликован.

Пікір