«Мен адал сөздің қорқыныштан әрдайым үстем екеніне сеніп келдім», – дейді жазушы. Өмір жолы адам тағдырының әрқайсысы өзінше бір тылсым әлем екенін дәлелдеп тұрған жанмен сырласуға ниет еттік. Тағдырдың алғашқы нұсқасы болмайды: әр адам өз ғұмырын бірден ақ қағазға жазады. Кейде өмірдің дауылына қарсы жүзіп, кейде заманның ығына көнбей, өз жолын өзі салады.
Бигелді Ғабдуллиннің мінезі мен азаматтық болмысын қалыптастырған да – дәл осы тағдырға қарсы тұра білу қасиеті. Алдарыңызда жай ғана сұхбат емес… Бұл – тұтас бір дәуірдің куәсі әрі қатысушысы болған, Қазақстан тарихындағы талай бетбұрысты кезеңдерді бастан өткерген адамның жан дүниесіне жасалған саяхат. Жазушымен әңгімелесе отырып, жазуға деген жауапкершіліктің, заман тынысы мен қаламгер үнінің мәнін зерделеп көрдік.

– Бигелді мырза, өміріңіз жеңіл болған жоқ. Өзіңізге жасалған қастандық, редакцияның жарылуы, саяси эмиграция, түрме… Осындай тағдыр жолына бүгін өкінішпен қарайсыз ба? Әңгімемізді осыдан бастасақ.
– Жоқ. Ешқашан өкінген емеспін. Әрине, кез келген адам сияқты менің де тағдырымның кейбір беттерін өзгерткім келген сәттер болды. Бірақ өткен өміріме бүгін көз жүгіртсем, дәл сол сынақтар мені бүгінгі Бигелді Ғабдуллин етіп қалыптастырғанын анық көремін. Өмір адамға жайлылық сыйлауға міндетті емес. Ол ең алдымен адамды адалдыққа тәрбиелеуі керек.
Күрделі кезеңде өмір сүрдім. Елдің қалай өзгергенін, бір дәуірдің құлап, екіншісінің бой көтергенін көзіммен көрдім. Кейде өтемі өте қымбатқа түскен шешімдер қабылдауға тура келді. Бірақ мен ешқашан жан тыныштығы үшін ар-ұжданнан, өз ұстанымымнан бас тартуға болады деген оймен келіскен емеспін.
Иә, өмірімде қастандық та болды, редакцияның жарылысы да болды, мәжбүрлі эмиграцияны да, түрмені де өткердім. Мұның бәрі өмірбаянымның ажырамас бөлігіне айналды.
Алайда өмірді тек қайғы-қасіреттен құралған оқиғалар тізбегі деп қабылдайтын болсақ, онда ең басты нәрседен айырылып қаламыз. Ол – «осының бәрі не үшін бастан өткерілді?» деген сұрақтың жауабы.
Әрбір сынақ мен үшін бір сабақ болды. Ол адамдарды тереңірек тануға, шынайылық пен екіжүзділіктің ара жігін ажыратуға, достықтың, сатқындықтың және өз сөзіңнің шынайы бағасын түсінуге үйретті.
Бүгінде тағдыр маған қатал болғанымен, өмірлік тәжірибесін аямай сыйлағанын жақсы түсінемін. Сондықтан өткеніме өкінішпен қарамаймын. Керісінше, өз-өзіммен үйлесімде өмір сүруге мүмкіндік берген тағдырыма ризамын.
– Осынша ауыр сынақтардың арасында өзіңізді жоғалтпай алып шығуға не күш берді?
– Ең алдымен, адамның өз-өзіне опасыздық жасауға қақысы жоқ деген сенім.
Жағдай кейде адамнан әлдеқайда күшті болады. Ол еркіндігіңді де, қалыпты өміріңді де, қоғамдағы орныңды да тартып алуы мүмкін. Әйтсе де бір нәрсе бар: оны адам өзі бермесе, ешкім тартып ала алмайды. Ол – адамның ішкі ар-намысы.
Өмірімнің ең ауыр кезеңдерінде маған отбасым, достарым, кітаптарым және еңбегім сүйеніш болды. Еңбектің адамды құтқаратын ғажайып қасиеті бар. Қалам ұстап, жаза бастаған сәтте тағдырға өкпе айтуды доғарасың. Оның орнына болған оқиғаның мәнін іздей бастайсың.
Өмірімде жолыққан ұлы тұлғалардың орны ерекше. Тағдыр мені ар-ожданды ешқашан әдемі сөзге айырбастамаған жазушылармен, ойшылдармен, қоғам қайраткерлерімен жүздестірді. Сол кісілердің өнегесі маған адамның қадірі қызметімен де, атағымен де өлшенбейтінін, оның ең қиын сәтте де өз болмысын сақтай алуымен бағаланатынын ұқтырды. Сондықтан да мен ешқашан өзімді жалғыз сезінген емеспін. Қасымда әрдайым үлгі тұтар адамдар болды.
Тағы бір демеу болған нәрсе – оқырман алдындағы жауапкершілік. Егер бір адам саған сенім артса, сен енді жартылай шындықты айтуға да, өзің сенбейтін сөзді жазуға да хақың жоқ. Мұндай жауапкершілік адамды үнемі сергек ұстайды.
– Сізге Ілияс Есенберлин, Бауыржан Момышұлы, Олжас Сүлейменов, Шыңғыс Айтматов, Әбдіжәміл Нұрпейісов, Әбіш Кекілбаев, Оралхан Бөкеев, Сәкен Жүнісов, Сайын Мұратбеков, Әзілхан Нұршайықов, Дулат Исабеков, Герольд Белгер сынды әдебиет алыптарымен бірге қызмет етіп, жақын араласудың сәті түсті. Сол тұлғалардан алған ең үлкен тағылым қандай?
– Ең алдымен түсінгенім – шынайы ұлылықтың ең басты белгісі – қарапайымдылық.
Жас адамның маңдайына сондай алып тұлғалардың ортасында жүру бақыты бұйырса, ол тек әдебиеттің ғана емес, тұтас өмірдің мектебінен өтеді.
Олардың әрқайсысы – дара болмыс, қайталанбас тұлға. Бірақ ешқайсысы өзінің беделімен әңгімелесушіні басып-жаншуға тырыспайтын. Керісінше, тыңдай білетін. Сонда мен бір ақиқатты ұқтым: талант даңғаза сөзден емес, адамның ішкі мәдениетінен басталады.
Ілияс Есенберлиннен тарихи ойлаудың кең тынысын, Бауыржан Момышұлынан сөзге адал болуды, Олжас Сүлейменовтен интеллектуалды батылдықты, Шыңғыс Айтматовтан адамгершілік тереңдігін, Әбдіжәміл Нұрпейісовтен жазылған әр сөзге деген аса қатал талапты, Герольд Бельгерден өзге халықтың мәдениетін құрметтеуді үйрендім.
Дегенмен олардың бәрінен алған ең басты сабағым басқа еді. Мен шынайы әдебиеттің атақ үшін емес, адамға ақиқатты айтуға деген ішкі қажеттіліктен туатынын ұқтым.
Әрине, ұлы қаламгердің қолдауы – жас жазушы үшін баға жетпес демеу. Ол тезірек есейтуі мүмкін, талай қателіктен сақтайды, өз соқпағыңды табуға жәрдемдеседі. Алайда мұның екінші жағы да бар. Ұстазыңа шектен тыс еліктеп кетсең, өз үніңнен айырылып қалуың мүмкін. «Ұлылардан үйрен, бірақ олардың көлеңкесіне айналма», – деп үнемі айтып отыратынымның себебі де осында.
Әр жазушының өзіне ғана тән үні, өзіне ғана тән тынысы болуы тиіс. Әдебиетті мәңгі жас етіп тұратын да – сол.
– Әбдіжәміл Нұрпейісовтен кейін Қазақ ПЕН-клубының президенті болдыңыз. Алдыңызға қандай мақсат қойдыңыз? Қазақ әдебиетін әлемге таныту үшін не істеу керек деп ойлайсыз?
– Әбдіжәміл Нұрпейісовтей әлемдік деңгейдегі суреткердің, ұлттық әдебиетіміздің рухани темірқазығы болған тұлғаның ізін жалғап, Қазақ ПЕН-клубын басқару мен үшін зор мәртебе еді. Алайда мен мұны лауазым деп емес, аманат деп қабылдадым. Әуел бастан-ақ бір нәрсе анық болды: жазушыларды бір ұйымның төңірегіне топтастыру жеткіліксіз. Басты міндет – қазақ әдебиетін әлемдік әдеби үдерістегі өзіне лайық орнына шығару.
Өкінішке қарай, бүгінге дейін біздің қаламгерлер Қазақстаннан тыс жерлерде кеңінен таныла қойған жоқ. Бұл таланттың аздығынан емес, керісінше, қазақ әдебиетінде әлемдік деңгеймен иық тірестіре алатын шығармалар көп. Өкініштісі – сол туындылардың шетел оқырманына жетпеуі.
Осы мақсатта біз үш мәрте халықаралық әдеби форум өткіздік. Әлемнің белгілі жазушыларын, баспагерлерін, аудармашыларын шақырдық. Еркін пікір алмасуға, шығармашылық байланыс орнатуға мүмкіндік жасадық.
Қазақстандық қаламгерлердің әлем әдебиетінің сыртқы бақылаушысы емес, оның толыққанды қатысушысына айналғанын қаладық. Десе де мұндай істі жүйелі мемлекеттік қолдаусыз жүзеге асыру мүмкін емес.
Мәселеге тереңірек қарасақ, ұлттық әдебиетті әлемге таныту – жекелеген жазушылардың ғана бастамасы емес, мемлекеттің мәдени саясатының маңызды бағыты екенін айтқан жөн.
Қазір мемлекеттер тек экономикасымен немесе технологиясымен ғана емес, өз идеяларымен, мәдениетімен, әдебиетімен де бәсекеге түседі. Егер әлем Қазақстанды тереңірек танысын десек, онда біз өзіміз туралы ұлы әдебиеттің тілімен сөйлей білуіміз керек.
– Соңғы жылдары қазақ жазушысының Нобель сыйлығын алуы мүмкін деген пікір жиі айтыла бастады. Сіздіңше, бұл қаншалықты шындыққа жанасады?
– Менің кәміл сенетінім – қазақ әдебиеті әлемдік деңгейдегі ең жоғары әрі шынайы мойындауға әлдеқашан лайық болған. Бірақ әдеби дарын мен Нобель сыйлығының арасына теңдік белгісін қою әбестік болар еді.
Нобель сыйлығы – көркем шығарманың ғана бағасы емес, ол – көптеген жағдайлардың өзара тоғысуының нәтижесі. Ең алдымен жазушы әлем әдебиетінің ажырамас бөлігіне айналуы қажет. Сонда заңды сауал туады…
Қазақ қаламгерлерінің қанша шығармасы ағылшын, француз, неміс немесе испан тілдеріне сапалы аударылды? Олардың қаншасы әлемдегі беделді баспалардан жарық көрді? Қаншасы халықаралық әдеби сынның байыпты талқысына түсті? Өкінішке қарай, бұл сұрақтардың жауабы әзірге көңіл көншітпейді.
Біз өз жазушыларымызды шын жүректен қадірлейміз. Бұл – табиғи нәрсе. Алайда дүниежүзі оқырмандары жазушыны оның шығармасын оқи алған кезде ғана таниды. Сапалы аудармасыз халықаралық мойындауға жету мүмкін емес.
Тағы бір мәселе бар.
Еуропаның әдеби кеңістігінде посткеңестік елдердің әдебиетіне деген белгілі бір сақтық әлі де сақталып келеді. Көпшілік оны әлі күнге дейін өткен дәуірдің идеологиялық көзілдірігі арқылы қабылдайды. Бұл – мойындауға тура келетін шындық. Соған қарамастан, қазақ әдебиетінде әлемдік ең беделді марапаттарға әбден лайық шығармалар аз емес. Мен Әбдіжәміл Нұрпейісовтің, Дулат Исабековтің, Төлен Әбдіктің, Оралхан Бөкейдің, Мұхтар Мағауинның, Нұрлан Оразалиннің, Бексұлтан Нұржекеұлының, Ұлықбек Есдәулеттің және тағы басқа да талай көрнекті қаламгерлеріміздің шығармашылығы халықаралық деңгейдегі ең жоғары бағалауға әбден лайық деп есептеймін.
Соған қарамастан бұл мәселені мемлекеттік қолдау төңірегінде ғана қарастыру қателік болар еді. Мемлекеттің қамқорлығы өздігінен әлемдік мойындауға жеткізбейді. Ең алдымен, әдебиеттің өзі заманның жаңа сын-қатерлеріне қаншалықты жауап бере алатыны маңызды.
Мен қазіргі қазақ әдебиетіне үлкен құрметпен қараймын. Әдебиетіміз дамып келеді. Жаңа есімдер, жаңа тақырыптар, жаңа жанрлар пайда болуда. Дарынды прозашыларымыз да, ақындарымыз да, драматургтеріміз де бар. Әлемдік деңгейдегі бағалауға лайық шығармалар да аз емес. Сондықтан бүгінгі қазақ әдебиеті дағдарысқа ұшырады деу әділетсіздік болар еді.
Дегенмен мені көптен бері бір ой мазалайды. Біздің прозамыз тым ұзақ уақыт бойы бір ғана көркемдік кеңістіктің тұтқынында қалып қойғандай әсер қалдырады.
Бейнелеп айтсақ, көптеген қазақ жазушылары әлі күнге дейін ауылдың шапанын шеше алмай келеді. Олар жоғалып бара жатқан ауылды жоқтаудан, туған өлкені сағынудан, балалық шаққа қайта-қайта оралудан ары аса алмай жүр. Мұның бәрі түсінікті. Өйткені қазақ халқының рухани коды дәл сол ауылда қалыптасты.
Бірақ әдебиет мәңгілік сағынышпен ғана өмір сүре алмайды.
Бүгінгі Қазақстан – ауыл ғана емес. Бүгінгі Қазақстан – ең алдымен қала. Миллиондаған қазақ әлдеқашан қала тұрғынына айналды. Олар Алматыда, Астанада, Шымкентте, Қарағандыда, Атырауда, Өскеменде және басқа да қалаларда өмір сүріп жатыр. Олар күн сайын үлкен қаланың жалғыздығын, жаңа моральдық қайшылықтарды, технологиялардың шапшаң дамуын, отбасы құндылықтарының өзгеруін, жасанды интеллектінің ықпалын, жаһанданудың қысымын бастан кешіреді. Міне, осының бәрі – әдебиет үшін сарқылмас көркемдік материал. Өкінішке қарай, біздің прозада бұл әлем әлі де жеткілікті дәрежеде көркем игерілген жоқ.
Кейде маған кейбір қаламгерлер туған ауылынан тәнімен кеткенімен, рухымен әлі шыға алмай жүргендей көрінеді. Қалада өмір сүргенімен, олардың шығармашылық санасы әлі де ауылдың аясында қалып қойған. Ал ұлы әдебиет дәл өз дәуірінің тынысын ести алған жерде дүниеге келеді.
Бұл тұрғыдан алғанда Орхан Памуктың шығармашылық жолы біз үшін үлкен сабақ. Ол жоғалған Осман империясын жоқтап немесе өткенді ғана аңсаумен шектелген жоқ. Шығармаларының басты кейіпкеріне қазіргі Ыстамбұлды айналдырды. Шығыс пен Батыс, дәстүр мен жаңғыру, діндарлық пен зайырлылық, өткен мен келешек бетпе-бет келетін алып қаланы көркемдік кеңістікке айналдырды. Қарапайым адамдардың тағдыры арқылы тұтас бір өркениеттің драмасын көрсете білді. Оның шығармаларын әлемге түсінікті еткен де, ақырында Нобель сыйлығына жеткізген де – осы көркемдік тереңдік.
Мен қазақ әдебиетінің де бүгінгі қаланы, жаңа ұрпақты, жаңа адамдық тартыстарды батылырақ суреттегенін қалар едім. Ұлттық тамырынан ажырамай, дәл бүгін өмір сүріп жатқан адамның жан дүниесін бейнелей алғанда ғана әдебиет жаңа биікке көтеріледі.
Нағыз әдебиет кеше өткенді жоқтаған жерде емес, бүгінгі адамды түсінген жерде басталады.
Мен үмітімді ешқашан жоғалтқан емеспін. Қазақ жазушысының Нобель сыйлығын иеленетін күні міндетті түрде келеді деп сенемін. Бірақ ол күнді жақындату – мемлекетке де, әдеби қауымға да, тұтас қоғамға да ортақ жауапкершілік.
– Шығармаларыңызға әрдайым уақыттың ең өзекті мәселелерін арқау етіп келесіз. Сіздіңше, бүгінгі жазушының басты миссиясы неде: өз дәуірін бейнелеуде ме, әлде болашақты болжауда ма?
– Меніңше, нағыз жазушы осы екеуінің бірін таңдамайды. Егер ол өз дәуірінің рухын терең түсіне алса, ертеңгі күннің сұлбасын да еріксіз аңғара бастайды.
Әдебиет ешқашан өмірдің жай ғана айнасы болған емес. Газет жаңалықты жеткізеді. Тарихшы оқиғаның себеп-салдарын түсіндіреді. Ал жазушы адамның жан дүниесінде не өзгергенін ұғынуға ұмтылады. Мені өмір бойы қызықтырғаны да – осы.
Бүгінгі әлем көз ілеспес жылдамдықпен өзгеріп жатыр. Жасанды интеллект, жаңа технологиялар, жаһандық қақтығыстар, рухани құндылықтардың дағдарысы – мұның бәрі адамның өзін біз ойлағаннан әлдеқайда тез өзгертуде. Сондықтан жазушының міндеті – ақпарат ағынымен жарысу емес, дәуірдің адамдық өлшемін сақтап қалу деп есептеймін.
Шынайы әдебиет өз заманынан әрдайым бір адым алда жүреді. Бұнда да жазушы көріпкел болуға міндетті емес, әрине. Ол көпшілік кейін ғана аңғаратын адамгершілік өзгерістерін ертерек сезінеді. Жазушы болашақты болжап беруге міндетті болмаса да, қоғамға қауіптің жақындап келе жатқанын алдын ала ескертуге борышты. Өйткені өзгелер қолайлылықты ғана көріп тұрған жерде, жазушы қауіптің алғашқы белгілерін байқайды. Сонымен бірге жазушы – айыптаушы да емес, төреші де емес. Ол үкім шығармайды. Қай кезде де, тіпті түсіну өте қиын болған сәтте де қалам иесі адамды түсінуге тырысады.
Әдебиет бүгін үшін жазылмайды. Ол – адам үшін жазылады. Егер ондаған жылдар өткен соң оқырман кітапты қайта ашып, оның беттерінен өз жанын таныса, онда жазушы өз миссиясын орындағаны.
– Сізді жұртшылық публицист ретінде де, жазушы ретінде де жақсы таниды. Осы екі жанрдың қайсысы бүгінгі Қазақстан туралы ақиқатты айтуға көбірек мүмкіндік береді?
– Екі жанрды ешқашан бір-біріне қарсы қойған емеспін. Мен үшін олар – қоғаммен тілдесудің екі түрлі жолы. Бірі, ең алдымен, адамның ақыл-ойына жүгінеді. Екіншісі – жүрегіне жол іздейді.
Публицистика азаматтық жауапкершіліктен туады. Ол нақтылықты, дерекке адалдықты, айқын азаматтық ұстанымды талап етеді. Оның міндеті – заманның сын-қатеріне дер кезінде үн қосу, қоғамның әділетсіздікке де, селқостыққа да бой үйретуіне жол бермеу. Алайда публицистика көбіне бүгінмен бірге өмір сүреді. Ал әдебиеттің ғұмыры әлдеқайда ұзақ.
Газет мақаласымен жауап беру мүмкін емес сауалдар болады…
Адам неге өз болмысына опасыздық жасайды? Билік неге кейде халықтың үнін естімей қалады? Неліктен тарихи жады саяси ахуалдан әлдеқайда қуатты болып шығады? Бір-біріне іргелес өмір сүріп жатқан адамдар неге бір күні бір-біріне бөтен болып кетеді?
Осындай сұрақтарға көркем әдебиет жауап іздейді. Өйткені әдебиет адамның сыртқы тағдырын емес, ішкі әлемін зерттейді.
Публицистика болған оқиғаны түсінуге көмектессе, әдебиет сол оқиғаны жүрекпен қабылдап, өз басыңнан өткізгендей күй кешуге мүмкіндік береді. Сондықтан екеуі де мен үшін бірдей қымбат.
Қоғамның бүгінгі мәселелері туралы ашық айту қажет болғанда – публицистикаға жүгінемін. Ал өмір құбылыстарының терең себептерін ұғынуға талпынған кезде көркем шығарма дүниеге келеді.
Ақиқат ешқашан бір ғана қырынан көрінбейді. Ол дәлелді де, тірі адамның жан жылуын да қажет етеді.
– Сөз бостандығы мен жазушы этикасының арасы қай жерден ажырайды? Публицист үшін қандай «қызыл сызықтар» бар?
– Бірде мен осы сауалды Шыңғыс Айтматовқа қойған едім. Мені адамзат әдебиетіндегі мәңгілік тақырыптардың бірі – суреткер мен биліктің арақатынасы қалай қалыптасатыны қызықтырған.
Ол бірден жауап берген жоқ. Ұзақ үнсіз отырды. Әр сөзін салмақтап, көңіл таразысынан өткізіп отырғаны анық сезілді. Бұл тақырыптың өзі үшін де тым терең әрі жеке өзі үшін де тым маңызды екенін аңғардым. Содан кейін ғана былай деді: «Адам рухы қай дәуірде де еркіндікке ұмтылады. Еркіндік – суреткердің темірқазығы. Бірақ сол еркіндікке барар жолда билік міндетті түрде қарсы ұшырасады. Билік әрдайым талантты өз жағына шығаруға, өз мүддесіне қызмет еткізуге ұмтылады. Ал нағыз суреткер оған іштей қарсы тұрады…».
Мен бұл сөздерді өмір бойы жадымнан шығарған емеспін. Өйткені ол маған да көп нәрсені ұқтырды.
Сөз бостандығы – ойыңа келгеннің бәрін айту құқығы емес, ол – ең алдымен, айтылған әрбір сөз үшін жауап бере білу.
Публицисттің қоғамды әдейі жаңылыстыруға, жалған жала жабуға, өшпенділікті қоздыруға немесе адамның ар-намысын аяқасты етуге ешқандай құқығы жоқ. Бірақ оның үнсіз қалуға да құқығы жоқ. Себебі үнсіздік кейде әділетсіздікке ортақтасудың ең қауіпті түріне айналады.
Жазушы үшін ең басты шекара – өзінің ар-ожданы. Адам қателесуі мүмкін. Көзқарасын өзгертуі мүмкін. Өзінің бұрынғы жаңсақ пікірін мойындауы мүмкін. Алайда ар-ұжданына қарсы жазуға ешқандай хақы жоқ. Шынайы әдебиет адам өзіне ақтау іздеген жерден емес, ақиқатты іздеген жерден басталатын шығар.
– Жасанды интеллект дәуірінде жазушының, кезінде айтылғандай, «адам жанының инженері» ретіндегі рөлі сақтала ма?
– Меніңше, сақталып қана қоймайды, бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Жасанды интеллект санаулы секундтың ішінде мәтін жаза алады, ұшан-теңіз ақпаратты өңдейді, аса күрделі зияткерлік міндеттерді орындайды. Бірақ оның мүмкіндігі жетпейтін бір нәрсе бар. Ол адам ғұмырын сүріп көрген жоқ.
Махаббаттың не екенін де, айырылысудың ащы дәмін де, қорқыныштың салмағын да, үміттің сәулесін де, кінә сезімінің күйігін де, кешірімнің шипасын да сезіне алмайды.
Иә, ол осы сезімдердің бәрін өте нанымды етіп сипаттай алғанымен, оларды бастан өткере алмайды. Ал шынайы әдебиет дәл сол бастан кешкен өмірден туады.
Меніңше, алдағы жылдары жазушы еңбегінің қадір-қасиеті де өзгере бастайды. Бұрын оқырманды ең алдымен сөз шеберлігі таңғалдырса, енді ең қымбат қасиет – шығарманың шынайылығы болады.
Алгоритмдер жазған мәтіндер көбейген сайын адамдар тірі адамның үнін, жүрек соғысын, жан жылуын іздей бастайды. Сондықтан мен жасанды интеллекттен қорықпаймын. Ол адамға жақсы көмекші бола алады. Бірақ ешқашан аялай білетін, жанашырлық танытатын, күмәнданатын, ар алдында жауап бере алатын адамды алмастыра алмайды. Технологиялар өмірді жеңілдетуі мүмкін. Әйтсе де өмірдің мәні алгоритмдерден емес, адамның жан дүниесінен бастау алады.
– Сіз өміріңіздің бірнеше ондаған жылын журналистикаға арнадыңыз. Белгілі басылымдарды құрдыңыз, басқардыңыз, талай жас журналистің қанатын қатайттыңыз. Бүгінгі журналистиканың жай-күйіне қандай баға берер едіңіз?
– Меніңше, журналистика өз тарихындағы ең күрделі кезеңдердің бірін бастан кешіріп жатыр. Бүгінгі технологиялар адамзатқа бұрын-соңды болмаған мүмкіндік ашты. Сонымен бірге бұрын болмаған қатерді де ала келді.
Біз интернетке шектен тыс сеніп кеттік. Кейде оның ақиқаттың қайнар көзі емес, шындық пен жаңсақ пікір, адал ақпарат пен ашық өтірік қатар өмір сүретін кеңістік екенін ұмытып кетеміз. Ал нағыз журналистика ешқашан компьютерден басталмайды, журналистің өзінен басталады. Оның білімінен, мәдениетінен, күмәндана білу қабілетінен, түпнұсқа деректі іздеуге деген табандылығынан, фактілерді салыстырып, ешкім қоюға батпайтын сұрақтарды қоя алуынан туындайды.
Мені бір нәрсе қатты алаңдатады. Жас журналистер кітапты бұрынғыдан әлдеқайда аз оқиды. Олар дайын жауапты іздеуге бейім. Ал шынайы журналистика дайын жауап жоқ жерден басталады. Адам кітап оқуды тоқтатқан сәттен бастап өз бетінше ойлау қабілетін біртіндеп жоғалта бастайды. Ал өздігінен ойлай алмайтын адамнан нағыз журналист шықпайды.
Сондықтан журналистік білім беру жүйесін түбегейлі қайта қарау қажет деп есептеймін. Біз ұлттық журналистиканың классикалық мектебіне деген құрметті қайта жаңғыртуымыз керек. Интеллектуалдық публицистиканың дәстүрін қайта бағалауымыз керек. Алаш баспасөзінің рухани мұрасын қазіргі цифрлық технологиялармен табиғи сабақтастыра білуіміз қажет. Өйткені журналистика ешқашан жай кәсіп болған емес. Ол – ең алдымен ойлау мәдениеті. Өкінішке қарай, бүгінде журналистиканы блогерлікпен шатастыру жиілеп кетті.
Мен талантты блогерлерді құрметтеймін. Десе де блогер мен журналист – екі бөлек ұғым. Блогер, ең алдымен, өз пікірін білдіреді. Ал журналист қоғамдық мүддеге қызмет етуге міндетті. Ол әрбір жариялаған дерегінің ақиқаттығына, әрбір сөзінің салдарына және оқырман сеніміне жауап береді.
Тағы бір алаңдататын жайт бар. Кейбір жастар журналистикаға маман болу үшін емес, танымал болу үшін келеді. Олар үшін кәсіби беделден гөрі медиадағы атақ маңыздырақ. Бірақ атақ пен абырой – екі басқа ұғым. Нағыз журналист жұлдыз болуға емес, қоғамға пайдалы болуға ұмтылады.
Баспасөздің ең қуатты қаруы – сөз. Егер журналист адал, кәсіби және тәуелсіз болса, оның сөзіне ең жоғары лауазымды адамдардың өзі құлақ асуға мәжбүр болады. Сондықтан журналистика қоғамдағы ең маңызды мамандықтардың бірі болып қала береді. Ол үшін журналист өз қадір-қасиетін, интеллектін және жауапкершілік сезімін жоғалтпауға міндетті.
– Соңғы сұрақ. Бүгінде өзіңізге ең жиі қоятын сауал қандай? Көңіліңізді не алаңдатады?
– Кейінгі кезде мен өткен өмірден гөрі болашақ туралы көбірек ойланатын болдым. Өз тағдырымнан бұрын елдің тағдыры мазалайды.
Біздің буынға алмағайып заманның куәсі болу жазылыпты. Біз алып державаның ыдырауын да, тәуелсіз Қазақстанның дүниеге келгенін де көрдік. Экономикалық күйзелістерді де бастан өткердік. Үлкен үміттердің де, сол үмітпен қатар келген үлкен күйініштердің де дәмін таттық. Әр дәуір үлкен өзгерістерді алға тартады.
Ал бүгінде мені басқа бір сауал толғандырады. Біз ұрпағымызға ең қымбат байлығы мұнай, уран, сирек кездесетін металдар емес, еркін ойлайтын, білімді әрі жауапкершілігі жоғары азамат болатын мемлекет қалдыра аламыз ба?
Меніңше, Қазақстанның ертеңін дәл осы сауалдың жауабы айқындайды. Біз ұзақ уақыт бойы барлық мәселені экономикалық реформалар ғана шешеді деп сеніп келдік. Алайда мемлекет бюджеттен басталмайды. Ол жер қойнауындағы байлықтан да басталмайды. Мемлекет мәдениеттен басталады. Білімнен басталады. Заңға деген құрметтен басталады. Ең бастысы – адамның ар-намысына деген құрметтен басталады.
Мені қоғамның рухани ахуалы алаңдатады. Кейде немқұрайдылықтың қалыпты мінезге айналып бара жатқаны алаңдатады. Өзге пікірге төзбеушіліктің күшейгені алаңдатады.
Жастардың үлгі тұтар тұлғаларды ғалымдар мен жазушылардың, ойшылдардың арасынан емес, әлеуметтік желідегі кездейсоқ танымал адамдардың арасынан іздей бастағаны алаңдатады.
Соған қарамастан, мен үмітімді үзген емеспін.
Бір ақиқатты анық түсіндім. Тарих ешқашан түзу сызықпен жүрмейді. Тоқыраудың соңынан міндетті түрде жаңару келеді.
Ең бастысы – адам өзінің рухани темірқазығынан айырылып қалмауы керек.
Мен өмір бойы айтып келемін. Бүгін де сол сөзімді қайталаймын: мемлекеттің ең қымбат қазынасы – оның жері де емес, табиғи байлығы да емес. Ең ұлы байлық – Адам.
Егер біз адамды қадірлеуді үйренсек… Егер оның ар-намысын құрметтей алсақ… Егер оның еркіндігі мен шындықты айту құқығын қасиет тұтсақ… Онда Қазақстанның келешегі де берік болады.
Менің сенетінім – осы. Менің қалам ұстап келе жатқандағы мақсатым да – осы.

Әңгімелескен Кенже ТӘТИЛЯ