Мемлекеттік басқару, қаржы және қоғамдық секторда көпжылдық тәжірибесі бар кәсіби бас қарушы. Экономика ғылымдарының магистрі. Қазақстанда және шетелде білім алған. Еңбек жолын 1996 жылы салық органдарында бастап, мемлекеттік қызметте көп жылдар бойы жауапты басшылық қызметтер атқарған. Бүгінде Түркістан облысының білім басқармасының басшысы Орынов Ғалымжан Қалдыкөзұлымен болған сүқбатты назарларыңызға ұсынамыз.

– Түркістан облысы білім саласының бүгінгі нақты ахуалы қандай? Облыста қанша білім беру ұйымы, қанша оқушы, қанша педагог бар? Түркістан облысының білім жүйесі республикадағы ең ірі жүйелердің бірі ретінде қандай ерекшеліктерге ие?
– Түркістан облысының білім саласы туралы айтқанда, біз жай ғана мектептер мен балабақшалардың санын айтып отырған жоқпыз. Бұл — өңірдің болашағын қалыптастырып отырған ең үлкен әлеуметтік жүйе. Әрбір санның артында бала тағдыры, ата-ана үміті, мұғалім еңбегі және мемлекеттің жауапкершілігі тұр.
Өңірдегі білім беру ұйымдарының жалпы желісі 2 712 ұйымды құрайды. Оның ішінде 1 441 мектепке дейінгі ұйым, 1 106 орта білім беру ұйымы,
50 техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы, сондай-ақ 115 қосымша білім беру ұйымы жұмыс істейді.
Бұл сандардың өзі Түркістан облысының білім жүйесі республикадағы ең ірі жүйелердің бірі екенін көрсетеді. Мысалы, орта білім беру саласының өзінде 554 776 оқушы білім алып отыр. Яғни күн сайын жарты миллионнан астам бала мектеп партасына отырып, ертеңгі өміріне қажетті білім мен тәрбие алуда. Бұл – тұтас бір үлкен қаланың халқымен тең көрсеткіш.
Мектепке дейінгі ұйымдарда 153 958 тәрбиеленуші қамтылған. Бұл – баланың тұлға болып қалыптасуының алғашқы баспалдағы. Бала мектепке келгенде ғана емес, балабақшадан бастап сапалы ортада өсуі керек. Сондықтан мектепке дейінгі тәрбие – білім жүйесінің шеткі бөлігі емес, оның іргетасы.
Техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінде 46 мыңнан астам білім алушы оқиды. Бұл – өңір экономикасына қажетті жұмысшы мамандарды, орта буын кәсіби кадрларды даярлайтын маңызды сала.
Ал қосымша білім беру ұйымдарында 84 590 бала қамтылған. Бұл бағыт баланың тек сабақ үлгерімімен шектелмей, өнерге, спортқа, ғылымға, шығармашылыққа бейімделуіне жол ашады.
Облыс бойынша білім беру жүйесінде 85 мыңнан астам педагог еңбек етеді. Оның ішінде ең үлкен үлес – орта білім беру саласына тиесілі, яғни 67 мыңнан астам педагог мектептерде балаларға білім беріп жүр. Бұл – жай статистика емес. Бұл – күн сайын сыныпқа кіріп, баланың көзіне қарап, оның болашағына әсер етіп жүрген үлкен армия.
Түркістан облысының ерекшелігі – оның демографиялық қарқынында. Бізде оқушы саны көп, жас ұрпақ үлесі жоғары, ауылдық елді мекендер кең орналасқан. Сондықтан біздің білім жүйемізді басқару тек күнделікті әкімшілік жұмыс емес. Бұл – инфрақұрылымды, кадрды, қаржыны, сапаны, қауіпсіздікті және әділдікті қатар ұстайтын күрделі мемлекеттік міндет.
Бүгінгі ахуалды бір ауыз сөзбен айтсам: Түркістан облысының білім саласы – ауқымы өте үлкен, әлеуеті жоғары, бірақ жауапкершілігі де соған сай ауыр жүйе. Бізде мүмкіндік мол. Бірақ сол мүмкіндікті нақты нәтижеге айналдыру үшін тәртіп, ашықтық, кәсіби басқару және қоғам алдындағы адал есеп қажет.
Мен үшін ең маңызды қағида – әрбір бала сапалы білім алуға құқылы. Ол баланың қай ауданда, қай ауылда, қай мектепте оқитыны маңызды болмауы керек. Мемлекеттің міндеті – ауыл баласы мен қала баласына тең мүмкіндік беру. Өйткені білімдегі әділдік – қоғамдағы әділдіктің ең алғашқы өлшемі.
Сондықтан Түркістан облысының білім саласына бүгін тек сан жағынан емес, сапа жағынан қарауымыз керек. 2 712 ұйым – бұл үлкен желі. 554 мыңнан астам оқушы – бұл үлкен үміт. 85 мыңнан астам педагог – бұл үлкен күш. Ал осының бәрін дұрыс бағытқа бұру – біздің ортақ жауапкершілігіміз.
Білім саласы – бүгінгі шығын емес, ертеңгі ел қуаты. Мектепке салынған қаржы – ғимаратқа ғана емес, ұлттың келешегіне салынған инвестиция. Балаға берілген сапалы білім – мемлекеттің ең сенімді капиталы. Сондықтан Түркістан облысында білім саласын басқару дегеніміз – болашаққа жауап беру деген сөз.
– Соңғы жылдары білім саласында бюджет қаражатын жымқыру фактілері қоғамда үлкен резонанс тудырды. Бұл жағдайдан қандай сабақ алынды?
– Білім саласына бөлінген әрбір теңге – жай бюджет қаражаты емес. Ол – баланың оқулығы, мұғалімнің еңбек­ақысы, мектептің жылуы, қауіпсіздігі, жөндеуі, сапалы білім алуға жасалған мүмкіндік.
Сондықтан мен бұл жағдайды жеке адамдардың ғана қателігі деп емес, бүкіл жүйеге берілген қатал сабақ деп қабылдаймын.
Бірінші сабақ – қаржы бақылаусыз қалмауы керек. Білім саласындағы қаржылық операцияларды толық қадағалау үшін «Фаворит» бұлтты бухгалтерлік жүйесі енгізілді. Бұл жүйе төлемдердің ізін көруге, рұқсатсыз түзетулер мен қайталанатын аударымдарды болдырмауға, қаржылық тәртіпті нақты уақыт режимінде бақылауға мүмкіндік береді.
Екінші сабақ – бұзушылықты сотқа жеткенде емес, ерте кезеңде анықтау қажет. Қаржы министрлігінің Ішкі мемлекеттік аудит департаменті және прокуратурамен бірлесіп қазынашылық деректеріне негізделген онлайн-бюджеттік мониторинг іске асырылуда. 2024 жылдың қараша айынан бастап 66,7 млрд теңге сомасындағы 133 мыңнан астам транзакция қамтылып, 2 мыңнан астам хабарлама өңделді. Бұл – қағаз жүзіндегі бақылау емес, нақты цифрлық алдын алу тетігі.
Үшінші сабақ – мемлекеттік сатып алу ашық әрі нарықтық негізде жүруі тиіс. Осы мақсатта Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің инновациялық әзірлемелері негізінде жасанды интеллект элементтері бар «Baqylau-kz» платформасы енгізіле бастады. Оның міндеті –сатып алу бағаларын нарықтық бағамен салыстыру, күмәнді бағаны, ықтимал аффилиирленуді, негізсіз шығысты және тәуекел сигналдарын ерте анықтау.
Кадр мәселесіне келсек, босаған орындарға адам тағайындау бұрынғыдай жабық тәртіппен немесе жеке келісіммен жүргізілмейді. Бөлім басшыларының бос лауазымдарына конкурс жаңа тәртіп бойынша e-Qyzmet порталы арқылы жарияланды. 4 аудандық және 1 қалалық білім бөлімі басшысы лауазымына 56 кандидат құжат тапсырды, оның 53-і конкурсқа қатысты.
Маңыздысы – кандидаттар конкурс кезеңдерінде дербес деректерін көрсетпей, сәйкестендіру нөмірі арқылы бағаланады. Яғни жүйе үміткерді аты-жөнімен емес, нәтижесімен көреді. Бағалау үш кезеңнен тұрады: жеке қасиеттерін бағалау – 40 пайыз, эссе – 40 пайыз, әңгімелесу – 20 пайыз. Бұл жерде басқарушылық ой, кәсіби ұстаным, жауапкершілік және нақты шешім қабылдау қабілеті қаралады.
Иә, кейбір конкурстар бойынша шағымдар бар, кейбір нәтижелер бойынша шағымдар негізінде уәкілетті орган – Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің департаменті тарапынан тексеру жүргізілді. Біз бұған да ашық қараймыз. Себебі заң үстемдігі дегеніміз – ешкімді асығыс тағайындамау, ешкімді негізсіз шеттетпеу, әр шешімді құқықтық тұрғыдан таза қабылдау.
Біздің ұстанымымыз анық: білім саласына кездейсоқ адам келмеуі керек. Бөлім басшысы немесе мектеп директоры тек жақсы педагог ғана емес, заңды білетін, қаржыны түсінетін, кадрмен жұмыс істей алатын, қоғам алдында жауап бере алатын басқарушы болуы тиіс.
Енді «білмедім», «маған айтпады», «бұрыннан солай болған» деген жауап қабылданбайды. Қол қойған адам – жау­ап береді. Қаржы бөлген адам – жауап береді. Жұмыс қабылдаған адам – жауап береді. Басшы болу – бұйрық беру емес, нәтижеге жауап беру.
Бұл жағдайдан алынған ең үлкен сабақ – білім саласында сенім қағазбен емес, тәртіппен қалпына келеді. Қоғам бізден әдемі сөз емес, таза қаржы, әділ кадр, қауіпсіз мектеп және сапалы білім күтеді.
Сондықтан мен үшін бұл кезең – жазалау кезеңі ғана емес, жүйені жаңарту кезеңі. Ұрланған қаржының орны толуы керек. Жауаптылар заң алдында жауап беруі керек. Ал болашақта мұндай жағдай қайталанбауы үшін жүйе ашық, цифрлық, әділ және бақылаулы болуы керек.Білімге бөлінген қаржы – халықтың аманаты. Ал аманатқа қиянат жасау – тек заң алдындағы емес, ұрпақ алдындағы жауапкершілік. Біз осы жауап­кершілікті толық сезініп отырмыз.
– Бюджет қаражатының ашық әрі тиімді жұмсалуын қамтамасыз ету үшін қандай нақты бақылау тетіктері енгізілуде?
–Бюджет қаражаты туралы айт­қанда, біз жай ғана цифрлар мен есеп-қисапты айтып отырған жоқпыз. Білім саласына бөлінген әрбір теңге – баланың сапалы білім алуына, мұғалімнің еңбекақысына, мектептің қауіпсіздігіне, жөндеуге, оқулыққа, жылы сыныпқа, жарық кабинетке бағытталған халықтың аманаты.
Сондықтан соңғы жылдардағы жағдайдан кейін біздің ең басты шешіміміз мынау болды: білім саласында қаржы қозғалысы ешқашан көзден таса
қалмауы керек. Бақылау қағаз жүзінде емес, нақты дерекке, цифрлық ізге және жеке жауапкершілікке негізделуі тиіс.
Бірінші тетік – «Фаворит» бұлтты бухгалтерлік жүйесі. Бұл жүйе білім беру ұйымдарының қаржылық операцияларын орталықтандырылған цифрлық есепке алуға мүмкіндік береді, яғни төлем қай ұйымнан шықты, қандай негізбен жүргізілді, кім бекітті, қайда бағытталды – бәрі жүйеде көрінуі керек. Ең бастысы, бұл жүйе рұқсатсыз түзетулерді, қайталанатын аударымдарды, күмәнді қаржылық операцияларды азайтуға бағытталған.
Бұрын қаржы операциялары әр жерде әртүрлі жүргізіліп, бақылау көбіне кейіннен жасалса, енді біз нақты уақыт режимінде көруге мүмкіндік беретін басқару тәсіліне көшіп жатырмыз. Бұл – тек бухгалтерияны цифрландыру емес, қаржылық тәртіпті жаңа деңгейге көтеру.
Екінші тетік – онлайн-бюджеттік мониторинг. Бұл жұмыс Қаржы министрлігінің Ішкі мемлекеттік аудит департаменті және прокуратура органдарымен бірлесіп жүргізілуде. Оның мақсаты – еңбекақы төлемдері мен қазынашылық операцияларындағы тәуекелдерді ерте кезеңде анықтау, яғни бұзушылық жылдар бойы жиналып, кейін қылмыстық іске айналғанын күтпей, күмәнді операцияны бастапқы сәтінде көру.
Үшінші тетік – мемлекеттік сатып алуды талдамалық бақылау. Білім саласында қаржы тәуекелі тек еңбек­ақыда ғана емес, сатып алуда да көп кездеседі. Бағаның негізсіз өсуі, бір сипаттағы тауарларды бөлшектеп алу, нарықтық бағадан ауытқу, ықтимал аффилиирлену – мұның бәрі бюджетке салмақ түсіреді.
Осыған байланысты Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің инновациялық әзірлемелері негізінде жасанды интеллект элементтері бар «Baqylau-kz» платформасы енгізіле бастады. Бұл платформа сатып алу бағаларын нарықтық көрсеткіштермен салыстыруға, күмәнді баға мен тәуекел сигналдарын ерте анықтауға мүмкіндік береді.
Біздің мақсатымыз – сатып алу өткеннен кейін кемшілік іздеу емес, сатып алу жоспарланған сәтте-ақ «мына жерде тәуекел бар» деп алдын ала көру. Өйткені ең тиімді бақылау – бұзушылық болғаннан кейін жазалау емес, бұзушылыққа жол бермеу.
Төртінші және ең маңызды тетік – басшылардың жеке жауапкершілігі. Енді «білмедім», «маған айтпады», «бухгалтер істеді», «мамандар дайындады» деген сылтау қабылданбайды. Басшы қол қойған құжатқа жауап береді. Мектеп директоры өз мектебіндегі қаржы қозғалысын білуі керек. Аудандық, қалалық білім бөлімінің басшысы өз аумағындағы тәуекелді көруі керек. Басқарма әр аудан бойынша нақты картинаны бақылауы керек.
Бұл жерде біздің ұстанымымыз өте анық: цифрлық жүйе – құрал, ал жауапкершілік – адамның мойнында. Ешқандай платформа адалдықты алмастыра алмайды. Бірақ дұрыс құрылған цифрлық жүйе адал адамға жұмыс істеуге көмектеседі, ал заңсыз әрекет жасағысы келген адамға жол бермейді.
Біз білім саласында жаңа мәдениет қалыптастыруымыз керек. Ол мәдениет үш қағидаға сүйенеді: қаржы – ашық болуы керек, шешім – дерекке негізделуі керек, басшы – жеке жауап беруі керек.
Сыннан кейін не өзгерді деген сұраққа жауабым осы: біз тек адамдарды ауыстырумен шектелмейміз, біз жүйені өзгертеміз. Қағаздағы бақылаудан цифрлық бақылауға, кеш анықтаудан ерте ескертуге, ұжымдық жауапсыздықтан жеке жауапкершілікке көшеміз.
Білімге бөлінген қаржы – ұрпаққа салынған инвестиция. Ол қаржы жолда жоғалмауы керек, кабинетте тоқтамауы керек, қағазда ғана қалмауы керек. Ол балаға жетуі керек. Мектепке жетуі керек. Сапалы білімге айналуы керек.
Мен үшін ең басты өлшем осы: бюджет қаражаты толық ашық, тиімді және әділ жұмсалғанда ғана қоғамның сенімі қайтады. Ал сенім қайтқан жерде білім саласында шынайы өзгеріс басталады.
– Білім сапасы бойынша Түркістан облысының көрсеткіші 69,4 пайыз деп айтылып жүр. Бұл көрсеткіш нені білдіреді?
– 69,4 пайыз – Түркістан облысында білім сапасы бойынша оң динамика бар екенін көрсететін маңызды көрсеткіш. Бірақ мен оны «бәрі жақсы» деген жайбарақат баға ретінде қабылдамаймын. Бұл – әрі нәтиже, әрі жауапкершілік.
Білім сапасы тек тоқсандық баға немесе жылдық пайыз емес. Шынайы сапа – баланың алған білімін өмірде қолдана алуы, мәтінді түсінуі, есепті ойлап шығаруы, өз ойын еркін жеткізуі және келесі білім сатысына дайын болуы.Біз талдау барысында бірнеше нақты мәселені көріп отырмыз.
Біріншісі – ішкі бағалау мен сыртқы бағалау арасында алшақтық бар. Мектеп ішіндегі баға жоғары болғанымен, сыртқы мониторинг нәтижелері кей пәндерде төмен. Бұл бағалаудың объективтілігін күшейту керек деген сөз.
Екінші мәселе – 5–9 сыныптар. Бастауыштан негізгі буынға өткен кезде білім сапасының төмендеуі байқалады. Бұл кезеңде балаға ерекше әдістемелік қолдау қажет.
Үшінші мәселе – жаратылыс­тану-математика бағыты. Әсіресе математика, физика, химия және функционалдық сауаттылық бойынша жүйелі жұмыс күшейтіледі. Өйткені болашақ инженер, дәрігер, ІТ мам ан, технолог осы пәндердің негізінен қалыптасады.
Төртінші мәселе – ауыл мен қала арасындағы алшақтық. Ауыл баласының мүмкіндігі қала баласынан кем болмауы керек. Сондықтан ауыл мектептеріне әдістемелік қолдау, цифрлық ресурстар, пән кабинеттері және мықты мұғалімдердің тәжірибесін жеткізу – басты бағыттардың бірі.
Біздің мақсат – әдемі пайыз көрсету емес, баланың нақты білімін көтеру. 69,4 пайыз біз үшін тоқмейілсуге себеп емес, сапаны тереңдетуге берілген нақты сигнал.
Білім сапасы – ұлт сапасының бастауы. Мектептегі әділ баға мен шынайы білім ертең әділ, білімді және жауапты азамат қалыптастырады.
– Білім сапасын көтеру үшін нақты қандай басқарушылық шешімдер қабылданады? Әдістемелік орталықтардың жұмысы, мектепішілік бақылау, проблемалық мектептермен жұмыс, ауыл мен қала арасындағы алшақтықты азайту қалай жүргізіледі?
– Білім сапасын көтеру үшін ең алдымен шынайы диагноз керек. Біз енді орташа пайызға қарап қана шешім қабылдамаймыз. Әр аудан, әр мектеп, әр пән, әр сынып бойынша нақты талдау жасалады.
Бірінші шешім – әдістемелік жұмысты күшейту. Әдістемелік орталықтар есеп жинайтын орын емес, мұғалімге нақты көмек беретін кәсіби штабқа айналуы керек. Әлсіз пән анықталса, сол пәнге нақты қолдау беріледі. Әлсіз мектеп анықталса, оған нақты әдістемелік сүйемелдеу ұйымдастырылады.
Екінші шешім – мектепішілік бақылауды формализмнен шығару. Баға баланың нақты білімін көрсетуі тиіс. Ішкі баға мен сыртқы бағалау арасында алшақтық болса, оны жасыру емес, себебін ашып, түзету керек. Бағаны қолдан көтеру – балаға көмектесу емес, оның болашағына қиянат.
Үшінші шешім – 5–9 сыныптарға ерекше назар аудару. Талдау көрсетіп отыр: білім сапасының төмендеуі көбіне осы кезеңде байқалады. Сондықтан математика, физика, химия, шет тілі және функционалдық сауаттылық бойынша нысаналы жұмыс күшейтіледі.
Төртінші шешім – ауыл мен қала арасындағы алшақтықты азайту. Ауыл баласының мүмкіндігі қала баласынан кем болмауы керек. Бұл үшін тірек мектептер, пән кабинеттері, цифрлық платформалар, үздік мұғалімдердің тәжірибесін тарату және шағын жинақты мектептермен жүйелі жұмыс жүргізіледі.
Бесінші шешім – директор мен аудандық білім бөлімі басшыларының жауапкершілігін нақтылау. Енді «орташа көрсеткіш жақсы» деген жауап жеткіліксіз. Әр басшы өз аумағындағы әлсіз мектепті, әлсіз пәнді, әлсіз сыныпты нақты білуі керек.
Біздің мақсат – әдемі есеп емес, баланың нақты білімі. Білім сапасы қағазда емес, баланың ойында, мінезінде, таңдауында және ертеңгі өмірінде көрінуі керек.
– Жаңа мектептер, күрделі және ағымдағы жөндеу, «Келешек мектептері», саманды және ыңғайластырылған мектептер, үш ауысым қаупі, 115 мектепті реновациялау, пән кабинеттерімен жабдықтау бойынша қандай нақты жұмыс бар?
–Мектеп ғимараты – жай қабырға е­мес. Ол баланың қауіп­сіздігі, мұғалімнің жұмыс­ орны және сапалы білімнің негіз­гі шарты. Сондықтан біз инфрақұрылым мәселе­сін тек құрылыс немесе жөндеу деп емес, баланың болашағына жасалған орта деп қараймыз.
Түркістан облысында оқушы саны 550 мыңнан асады, демографиялық өсім жоғары. Сондықтан жаңа мектеп салу, саманды және ыңғайластырылған мектептерді азайту, үш ауысым қаупін төмендету – біз үшін бірінші кезектегі міндет.
«Келешек мектептері» жобасы бойын­ша облыста 29 мектеп пайдалануға берілді. Бұл мектептер тек жаңа ғимарат емес, заманауи білім беру ортасы болуы керек. Сондықтан құрылыс сапасын бақылау үшін мектеп директоры, мердігер және «Samruk-Kazyna Construction» өкілі арасында үш жақты жауапкершілік тетігі енгізілді.
Реновация бойынша 115 мектеп қамтылған. Біз реновацияны жай бояу-сырлау деп түсінбейміз. Бұл — шатыр, жылу, электр, су жүйесі, санитарлық торап, асхана, спорт зал, қауіпсіздік жүйесі, инклюзивті орта және пән кабинеттерін бірге жаңарту.
Пән кабинеттері де ерекше назарда. Өйткені мектеп әдемі болғанымен, ішінде физика, химия, биология, STEM кабинеттері дұрыс жабдықталмаса, олбілім сапасына толық әсер етпейді.
Алдағы 2026–2028 жылдарғақосымша 54 білім нысаны қажет. Оның ішінде 38 жаңа мектеп және 16 қосымша ғимарат бар. Бұл қажеттілік мектебі жоқ елді мекендерге, саманды және ыңғайластырылған мектептерге байланысты туындап отыр.
Біздің ұстанымымыз анық: жаңа мектеп уақытында салынып, жөндеу сапалы аяқталып, бала қауіпсіз, жылы, жарық, заманауи ортада білім алуы керек. Қағаз жүзіндегі қабылдау болмайды. Әр нысан бойынша мерзім де, сапа да, жауапты тұлға да нақты болады.
Мектеп–елдің ертеңі басталатын орын. Сондықтан мектепкесалынған әр кірпіш, әр кабинет, әр жөндеу жұмысы баланың болашағына қызмет етуі тиіс.
– Педагогтердің біліктілігі, жұмысқа қабылдануы және жас мамандарды тарту бойынша қандай өзгеріс болады?Педагог сапасы, HR-НОБД жүйесі, бос орындардың ашықтығы, жас мамандарды тарту, директорлар мен бөлім басшыларын іріктеу қалай әділ жүргізіледі?
–Білім сапасының өзегі – мұғалім. Ең заманауи мектеп, ең мықты бағдарлама, ең жаңа платформа да білікті мұғалімнің орнын алмастыра алмайды. Сондықтан кадр мәселесі біз үшін жай ғана бос орынды толтыру емес, білім сапасын көтерудің негізгі тетігі.
Бірінші бағыт – педагогтерді жұмысқа қабылдаудың ашықтығы. Бұл жерде HR-НОБД жүйесінің рөлі маңызды. Бос орындар, құжат қабылдау, конкурс рәсімі электронды форматта жүруі тиіс. Бұл таныстыққа, жабық келісімге, субъективті шешімге жол бермеуі керек.
Бірақ біз бір нәрсені ашық айтуымыз керек: жүйе құжатты қабылдайды, бірақ педагогтің шынайы сапасын толық өлшемейді. Сондықтан HR-НОБД тек рәсім құралы болып қалмай, облыстық кадр саясатының талдау базасына айналуы керек. Қай мектепте қай пәннен мұғалім жетіспейді, конкурс неге өтпеді, жас маман неге ауылға бармайды, қандай ынталандыру қажет — осының бәрі нақты дерекпен көрінуі тиіс.

Екінші бағыт – жас әрі білікті мамандарды тарту. Ауыл мектебіне мықты мұғалім бармаса, ауыл баласының мүмкіндігі шектеледі. Сондықтан жас маманға тек «барыңыз» деп айту жеткіліксіз. Оған кәсіби қолдау, тәлімгерлік, әдістемелік сүйемелдеу, тұрақты орта және нақты ынталандыру қажет.
Үшінші бағыт — директорлар мен бөлім басшыларын іріктеудегі әділдік. Басшы — тек әкімші емес. Ол қаржыны, заңды, кадрды, қауіпсіздікті және білім сапасын түсінетін менеджер болуы тиіс. «Білім берудегі өзгерістердің 1000 көшбасшысы» резерві осы тұрғыдан маңызды. Бірақ резерв автоматты тағайындау емес, кәсіби басымдық тетігі ретінде қаралады.
Біздің ұстанымымыз анық: мектепке кездейсоқ адам келмеуі керек, басшылыққа жауапкершіліктен қашпайтын адам келуі керек. Мұғалім әділ қабылданса, директор әділ іріктелсе, жүйеге сенім пайда болады.
Білім сапасы мұғалімнен басталады. Ал мұғалімге әділ орта, кәсіби қолдау және таза кадр саясаты жасалса, мектеп те өзгереді, бала да өседі, қоғам да сенеді.
– Биылғы түлектер, ҰБТ-ның алғашқы нәтижелері және шетелдік гранттар бойынша қандай жағдай қалыптасып отыр?Қанша түлек мектеп бітірді, қаншасы ҰБТ тапсырады, «Алтын белгі», «Үздік аттестат», отандық және шетелдік жоғары оқу орындарына түсу мүмкіндігі қандай?
– Биыл Түркістан облысы үшін жауапты әрі үмітке толы кезең. Облыста 11-сыныпты 35 294 түлек, 9-сыныпты 47 174 оқушы аяқтап отыр. Оның ішінде 2 416 түлек «Алтын белгіге», 3 141 түлек «Үздік аттестатқа» үміткер. Бұл — өңірдегі балалардың білімге деген талпынысы мен ұстаздар еңбегінің нақты көрінісі.
Ұлттық бірыңғай тестілеуге 31 535 түлек өтініш берген, бұл 11-сынып бітірушілердің 89 пайызы. ҰБТ облыстағы 4 аймақтық тестілеу орталығында – Түркістан қаласы, Созақ, Жетісай және Сарыағаш аудандарында өткізілуде.
Алғашқы нәтижелердің ішінде ерекше атап өтетін қуанышты жағдай бар. 2026 жылғы 16 мамырда Түркістан қаласындағы TULGA SCHOOL жеке мектебінің екі оқушысы – Жаңбырбай Айсұлтан мен Нишанбаев Жасур ҰБТ-дан ең жоғары 140 балл жинады. Екеуі де дүниежүзі тарихы мен ағылшын тілін таңдаған, IELTS бойынша 6,5 балл алған, бұған дейінгі қаңтар және наурыз айларындағы тестілеулерде де жоғары нәтиже көрсеткен. Бұл – кездейсоқ табыс емес, жүйелі дайындықтың, мектептің, менторлардың, пән мұғалімдерінің және отбасының ортақ еңбегі.
Өткен жылы облыстың 27 мыңнан астам түлегі ҰБТ-ға қатысып, 20 мыңнан астамы отандық, 500-ден астамы шетелдік жоғары оқу орындарына түскен. Биыл да біздің мақсатымыз – әр түлекке әділ мүмкіндік беру, кәсіби бағдарды күшейту, грантқа үміткер балаларға нақты ақпараттық қолдау көрсету.
Менің ұстанымым анық: түлек тек тест тапсырып қана қоймауы керек, ол өз болашағын саналы таңдауы тиіс. Грант – мақсаттың соңы емес, үлкен өмірдің басы.
Түркістанның әр түлегі – өңірдің ғана емес, елдің ертеңгі капиталы. Балаға дұрыс бағыт берсек, ол ертең туған жеріне біліммен, кәсібімен, адал еңбегімен қызмет етеді.
– Жазғы демалыс қалай ұйымдастырылады және балалардың қауіпсіздігі қалай қамтамасыз етіледі?
–Жазғы демалыс – баланың жай ғана бос уақыты емес. Бұл – оның денсаулығын нығайтатын, қабілетін ашатын, тәртібі мен жауапкершілігін қалыптастыратын маңызды кезең. Сондықтан біз үшін басты қағида – демалыс мазмұнды болуы керек, бірақ ең алдымен қауіпсіз болуы керек.
Биыл Түркістан облысында 1–10 сыныптардағы 487 961 баланың 95,1 пайызын, яғни 464 280 баланы жазғы демалыспен қамту жоспарланып отыр.
Жазғы демалыс үш бағытта ұйымдастырылады. Біріншісі – қала сыртындағы лагерьлер. Бұл бағытта 35 мыңнан астам бала қамтылады. Екіншісі – мектеп жанындағы лагерьлер. Онда 230 мыңға жуық бала тәрбиелік, танымдық және дамытушылық шараларға қатысады. Үшіншісі – еңбекке баулу, туризм, экскурсия, шығармашылық және спорт­тық іс-шаралар. Бұл бағыттар арқылы балалар бос уақытын пайдалы өткізеді.
Әлеуметтік осал санаттағы балалар да назардан тыс қалмайды. Жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар, тәуекел тобындағы оқушылар, мектепішілік және полиция есебінде тұрған балалар жазғы демалыс шараларына арнайы қамтылады. Себебі ең көп қолдауды қажет ететін бала ең алдымен мемлекет назарында болуы керек.
Қауіпсіздік бойынша талап қатаң. Лагеьрлер санитарлық, өрт қауіпсіздігі, медициналық қызмет, тамақ сапасы, бейнебақылау, күзет және дабыл түймесі бойынша тексеріледі. Лагерьге тартылатын педагогтер мен қызметкерлердің соттылығы міндетті түрде қаралады. Балаларды тасымалдау, су айдындары маңы, экскурсиялар және қоғамдық орындардағы қауіпсіздік полиция, төтенше жағдайлар және денсаулық сақтау органдарымен бірлесіп бақылауға алынады.
Сонымен қатар «Адал ата-ана – қауіпсіз балалық шақ» өңірлік тұжырымдамасы іске асырылуда. Бұл жерде біз ата-аналарды кінәлау үшін емес, серіктес ретінде тарту үшін жұмыс істейміз. Өйткені бала қауіпсіздігі тек мектептің немесе басқарманың ғана міндеті емес. Ол – ата-ананың, қоғамның және мемлекеттің ортақ жауапкершілігі.
Біздің мақсатымыз – жазғы мау­сымды төтенше жағдайсыз, тәртіппен, мазмұнды әрі қауіпсіз өткізу. Бала аман болса – қоғам тыныш. Бала қорғалған болса – елдің ертеңі берік.
– Түркістан облысы оқушыларының пән олимпиадалары, ғылыми жобалар және басқа да жетістіктері қандай?
– Білім саласында мәселе де бар, бірақ біз тек проблемамен шектелмеуіміз керек. Түркістан облысының балалары ғылымда, олимпиадада, робототехникада, өнерде және спортта нақты нәтиже көрсетіп жүр. Бұл – өңірдің үлкен әлеуеті бар екенін дәлелдейді.
Биыл 2–11 сынып оқушылары арасында 30-дан астам олимпиада мен байқаудың мектепішілік кезеңіне 350 мыңға жуық оқушы қатысып, облыстық кезеңге 5 980 оқушы өтті. Нәтижесінде 330 оқушы республикалық кезеңге жолдама алды. Бұл дарынды баланы кездейсоқ емес, жүйелі түрде анықтау жұмысы жүріп жатқанын көрсетеді.
2025–2026 оқу жылында Түркістан облысының қоржынында халықаралық және республикалық деңгейден 169 жүлделі орын бар. Оның 155-і республикалық, 14-і халықаралық деңгейдегі медальдар. Халықаралық жарыстарда 2 алтын, 6 күміс, 6 қола медаль жеңіп алынды.
Ең қуантатыны – ауыл балаларының жетістігі. Ауыл мектептері оқушыларына арналған республикалық олимпиадада Түркістан облысының командасы тұңғыш рет Бас жүлдені жеңіп алып, «Ең үздік «Олимпиадалық команда» атанды. Соңғы үш жылда ауыл оқушылары республикалық олимпиадалардан 118 жүлделі орын иеленді. Бұл ауыл баласына мүмкіндік берілсе, ол да биік нәтижеге жететінін көрсетеді.
Робототехникада да мақтанатын нәтижелер бар. Төлеби ауданының «TOLEBI DARYN» командасы АҚШ-та өткен әлем чемпионатында әлемнің үздік бестігінің қатарына енді. Қазығұрт ауданының командасы Грекияда өткен халықаралық робототехника чемпионатында жүлделі ІІ орыналды. Бұл Түркістан балаларының тек жаттап оқитын емес, ойлайтын, құрастыратын, жаңалық жасайтын ұрпақ болып өсіп келе жатқанын көрсетеді.
Қосымша білім беру бағыты да кеңейіп келеді. Облыста 10 мыңнан астам үйірме жұмыс істеп, 481 мыңнан астам бала қамтылған. Республикалық деңгейдегі қосымша білім беру іс-шараларында облыс оқушылары 171 жүлделі орын иеленді.
Біздің міндет – осы жетістікті жеке балалардың ғана табысы ретінде қалдырмай, жүйеге айналдыру. Дарынды баланы ерте анықтау, ауыл оқушысын қолдау, мықты тәлімгерлерді тарту, ғылыми жоба мәдениетін дамыту және халықаралық деңгейгет шығару – алдағы негізгі бағыт.
Дарынды бала – отбасының ғана қуанышы емес, елдің зияткерлік капиталы. Біз әр баланың бойындағы қабілет­ті көре білсек, Түркістанның ертеңі білімді, батыл және бәсекеге қабілетті ұрпақтың қолында болады.

Сұхбаттасқан
Нұрлан СҰЛТАНБЕК