Адамзат тарихы жазудан бұрын таңбадан басталды. Ол әуелі суретпен, бейнемен, белгімен өрнектелді. Әліпби қалыптаспаған, қағаз бен сия адамзат өркениетіне енбеген дәуірлерде адамдар өз ойын, қоршаған әлем туралы түсінігін, қорқынышы мен үмітін, сенімі мен арманын тасқа қашап, жартасқа бедерлеп, сүйекке ойып, алтын мен қолаға өрнектеп қалдырды. Мыңдаған жылдар өткен соң сол үнсіз белгілер бізге қайта тіл қатты. Олар – жоғалған өркениеттердің өшпес ізі, адамзат рухының тасқа таңбаланған жылнамасы. Осындай көне мұраларды зерттейтін ғылым салаларының бірі – археология.

Археология бізге тек көне қоныстарды, қару-жарақтарды немесе тұрмыстық бұйымдарды ғана танытып қоймайды. Оның ең үлкен құндылығы – ежелгі адамның ішкі әлемін ашуында. Қандай күшке сенді? Табиғатты қалай қабылдады? Өмір мен өлімнің сырын қалай түсінді? Билік пен қасиеттілікті қандай белгілер арқылы жеткізді? Осы сұрақтардың жауабын біз археологиялық рәміздерден табамыз. Көпшілік рәміз дегенде бүгінгі мемлекеттік ту, елтаңба, төлтаңба, мөртаңба немесе түрлі эмблемаларды елестетеді. Алайда рәміздердің тарихы мемлекеттік жүйелерден де, жазба өркениеттерден де әлдеқайда тереңде жатыр. Адамзат баласы өзін қоршаған әлемді түсінуге талпынған сәттен бастап белгілі бір бейнелерге ерекше мағына берген. Күн, жануар, құс, ағаш, тау, су, от сияқты табиғат рәміздері қарапайым бейне болудан шығып, қасиетті ұғымдардың белгісіне айналды. Сондықтан археологиялық рәміздер – бүгінгі геральдиканың, ұлттық таңбалардың және мәдени кодтардың ең көне бастауы. Мемлекеттік елтаңбалардағы бейнелердің, халықтардың төлтаңбалары мен эмблемаларының түпкі тамырын іздесек, біз міндетті түрде мыңдаған жыл бұрынғы археологиялық мәдениеттерге келіп тірелеміз. Ежелгі адам үшін рәміз – жай ғана сурет емес еді. Ол белгілі бір күштің, рухтың, қорғаушының немесе қасиетті ұғымның бейнесі болды. Бір ғана таңба тұтас бір дүниетанымды білдіре алды. Мысалы, шеңбер – мәңгіліктің, күннің және өмір айналымының белгісі болса, ағаш – жер мен көкті жалғаушы қасиетті діңгек ретінде қабылданды. Ал жануарлар бейнесі адамның табиғатпен рухани байланысын көрсетті.

Археологиялық рәміздердің қалыптасуында бірнеше негізгі бағыт ерекше орын алады. 

Антропоморфтық рәміздер (күнбасты адам, абыз, жауынгер) – адам бейнесі арқылы берілген көне таңбалар. Бұл рәміздер ежелгі қоғамның адам, рух және құдайлық күштер туралы түсінігін көрсетеді. Қазақстан аумағындағы ең әйгілі мысалдардың бірі – Жетісудағы Таңбалы петроглифтері. Мұндағы күнбасты адамдар бейнесі әлемдік археологиядағы бірегей ескерткіштердің бірі саналады. Күн сәулесі бейнесінде салынған адам тұлғалары ежелгі адамдардың Күнді өмір бастауы, жылу мен жарықтың қайнар көзі ретінде қабылдағанын көрсетеді. Бұл бейнелердің мағынасы әлі де ғылыми талдауды қажет етеді. Кейбір зерттеушілер оларды діни рәсімдерді атқарушы абыздармен байланыстырса, енді бірі оларды аспан әлемімен байланысқан қасиетті тұлғалардың бейнесі деп түсіндіреді.

Зооморфтық рәміздер (барыс, бұғы, қасқыр, бүркіт) – жануарлар бейнесіне негізделген таңбалар. Бұл – Еуразия көшпелілерінің рухани мәдениетіндегі ең кең тараған бағыттардың бірі. Көшпелі халықтар үшін жануар табиғаттың бір бөлігі ғана емес, белгілі бір қасиеттің иесі болған. Сондықтан аң бейнесі арқылы адам өзінің дүниетанымын жеткізген. Бұғы – жаңару мен мәңгілік өмірдің символы ретінде қабылданды. Оның бейнесі әсіресе Алтай, Сібір және Орталық Азия халықтарының мәдениетінде кең тараған. Барыс – күштің, биліктің және жеңістің белгісі болды. Сақ дәуірінің алтын бұйымдарындағы барыс бейнелері жауынгерлік рух пен билік идеясын көрсетеді. Бөрі – еркіндік пен қайсарлықтың символы. Түркі халықтарының аңыздары мен шежірелерінде қасқыр бейнесі ерекше орын алады. Ол тек аң емес, халықтың рухани қорғаушысы ретінде сипатталады. Жылқы – көшпелі өркениеттің ең басты рәміздерінің бірі. Ат – еркіндік, қозғалыс, батырлық және кеңістік ұғымдарымен сабақтас. Сондықтан Еуразия даласындағы көптеген археологиялық ескерткіштерде жылқы бейнесінің жиі кездесуі кездейсоқ емес. Сақтардың аң стилі осы зооморфтық рәміздердің ең биік көркем жетістігі болды. Бұл стильдегі бейнелер табиғатты көшіру емес, оның ішкі күшін көрсетуге бағытталды. Жануарлардың шиеленіскен қозғалысы, иірілген денесі, айрықша пластикасы арқылы ежелгі шеберлер әлемнің динамикасын жеткізді.

Орнитоморфтық рәміздер (қыран, аққу, грифон) – құстар бейнесі арқылы көрініс тапқан көне таңбалар. Ежелгі халықтардың дүниетанымында құс бейнесі ерекше орын алды. Себебі құс – жер мен көктің арасын жалғаушы тіршілік иесі ретінде қабылданды. Оның ұшу қабілеті адам баласының аспан әлеміне, биік рухани кеңістікке деген ұмтылысын бейнеледі. Еуразия көшпелілерінің мәдениетінде бүркіт, сұңқар, аққу, грифон сияқты бейнелер кең тараған. Бүркіт – еркіндік пен айбынның, билік пен биіктіктің белгісі болды. Түркі дүниесінде қыран құс көк аспанмен, еркіндікпен және ерлік рухымен сабақтастырылады. Аққу – тазалықтың, адалдықтың және киеліліктің нышаны ретінде танылды. Ал грифон бейнесі – шынайы табиғаттағы жануарлардың қасиеттерін біріктірген мифологиялық образ ретінде билік пен қорғаушы күштің символы болды. Сақ дәуірінің алтын бұйымдарынан кездесетін қанатты жануарлар мен құс бейнелері ежелгі шеберлердің тек көркемдік талғамын ғана емес, терең философиялық түсінігін де көрсетеді. Мысалы, Есік қорғанынан табылған Алтын адамның киіміндегі қанатты тұлпарлар мен жыртқыш аңдар бейнесі оның жай ғана сәндік әшекей емес, билік пен қасиетті мәртебенің белгісі болғанын аңғартады. Бүгінгі Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздеріндегі қыран бейнесі де осы көне дүниетаныммен үндеседі. Тудағы қыран – еркіндіктің, биік мақсаттың және мемлекеттің қуатының белгісі. Бұл – мыңдаған жыл бұрынғы археологиялық рәміздердің қазіргі ұлттық санадағы жалғасы.

Фитоморфтық рәміздер (әлем ағашы, өмір ағашы) – өсімдік әлемімен байланысты таңбалар. Ежелгі адам табиғатты тек қоршаған орта ретінде емес, тіршіліктің бастауы және қасиетті күш ретінде қабылдаған. Сондықтан ағаш, өсімдік, гүл бейнелері көптеген мәдениеттерде ерекше мәнге ие болды. Солардың ішіндегі ең көне әрі кең таралғаны – өмір ағашы немесе әлем ағашы ұғымы. Бұл бейне көптеген халықтардың мифологиясында кездеседі. Оның тамыры жер астымен, діңі жер әлемімен, бұтағы аспанмен байланыстырылып, үш әлемнің тұтастығын білдірген. Түркі дүниетанымында да ағаш киелі ұғым саналған. Ол ұрпақ жалғастығын, өмірдің үзілмейтіндігін, табиғат пен адамның бірлігін бейнеледі. Кейін бұл түсінік қазақтың ою-өрнектерінде, зергерлік өнерінде және тұрмыстық бұйымдарында жалғасын тапты.

Астральдық рәміздер (күн, ай, жұлдыз) – аспан денелеріне байланысты қалыптасқан таңбалар. Күн, Ай, жұлдыз және аспан әлемі ежелгі адамдардың рухани өмірінде ерекше орын алды. Көшпелі өркениет үшін аспан тек физикалық кеңістік емес, қасиетті әлем болды. Түркі халықтарының көне дүниетанымында Көк Тәңірі ұғымы ерекше орын алғаны белгілі. Сондықтан күн бейнесі – жарықтың, өмірдің, мәңгіліктің белгісі ретінде қабылданды. Қазақстандағы көптеген петроглифтерде кездесетін күн шеңберлері мен сәулелі бейнелер осы көне түсініктің айғағы. Таңбалы шатқалындағы күнбасты адамдар да адам мен ғарыштың арасындағы рухани байланысты көрсететін ерекше мұра болып табылады.

Геометриялық рәміздер (шеңбер, крест, ромб, спираль) де ежелгі мәдениеттерде маңызды орын алды. Шеңбер, ромб, үшбұрыш, спираль, ирек сызық сияқты таңбалар сыртқы қарапайым пішін болғанымен, олардың астарында терең мағына жатты. Шеңбер – мәңгілік қозғалыс пен тұтастықтың белгісі. Спираль – дамудың, уақыттың айналымының және табиғи өзгерістердің нышаны ретінде түсіндірілді. Ромб пен үшбұрыш көптеген мәдениеттерде құнарлылық, тұрақтылық және өмір бастауы ұғымдарымен байланыстырылды. Кейін бұл геометриялық белгілер халықтың сәндік-қолданбалы өнерінде кеңінен сақталды. Қазақтың дәстүрлі ою-өрнектеріндегі көптеген элементтердің тамыры ежелгі археологиялық рәміздерге барып тіреледі.

Тамғалық рәміздер (тайпалық, рулық таңбалар) – көшпелі өркениеттің ең маңызды белгілерінің бірі. Тамға – тек белгі емес, ол тұтас бір әлеуметтік жүйенің көрінісі болды. Ол ру мен тайпаның, әулеттің, билеушінің немесе белгілі бір қауымның ерекшелігін білдірді. Ежелгі дәуірден бастап адамдар өз меншігін, малын, қаруын және түрлі бұйымдарын арнайы таңбалармен белгілеген. Бұл дәстүр кейін қазақ халқының рулық таңбаларында сақталды. Қазақ даласындағы ру таңбалары – кездейсоқ пайда болған белгілер емес. Олардың кейбірінің түп-тамыры көне археологиялық мәдениеттермен сабақтасып жатыр. Сондықтан тамға – тек этнографиялық белгі емес, халықтың тарихи жадын сақтаушы рәміздік жүйе.

Культтік-ғұрыптық рәміздер (құрбандық орындары, ошақ, балбал, тас мүсіндер) – ежелгі адамның діни және рухани түсініктерін көрсететін ерекше белгілер. Оларға қорғандар, балбал тастар, тас мүсіндер, құрбандық орындары және қасиетті орындар жатады. Түркі дәуіріндегі балбал тастар – ата-баба рухын құрметтеудің, ерлік пен жауынгерлік дәстүрдің символы. Олар белгілі бір тұлғаның мәртебесін, оның қоғамдағы орнын және тарихи маңызын білдірген. Ал қорғандардың өзі де жай ғана жерлеу орны емес. Әсіресе сақ дәуіріндегі ірі қорғандар билік пен рухани орталықтың белгісі болған. Есік, Берел, Шілікті, Талды сияқты археологиялық кешендерден табылған жәдігерлер көшпелі қоғамның күрделі мәдени жүйесін көрсетеді. 

Қазақ жері – осындай рәміздік мұралардың алып кеңістігі. Жетісудағы Таңбалы петроглифтері, Шығыс Қазақстандағы Берел қорғандары, Алматы маңындағы Есік қорғаны, Шілікті жазығындағы «патша қорғандары», Ұлытау өңіріндегі таңбалы тастар – халқымыздың мыңжылдық тарихи жадын сақтап тұрған қасиетті орындар. Берел қорғандарынан табылған жылқылардың әшекейлері мен мифологиялық жануарлар бейнесі ежелгі сақтардың жылқыны ерекше құрметтегенін көрсетеді. Ал Есік қорғанындағы Алтын адамның киіміндегі жүздеген алтын әшекейлер тек байлықтың белгісі емес, оның қоғамдағы жоғары мәртебесін, биліктік және рухани маңызын білдіретін рәміздік жүйе болды. Бұл археологиялық мұралардың барлығы бір ғана шындықты көрсетеді: дала өркениеті ешқашан қарапайым көшпелі өмірмен шектелмеген. Оның өзіндік көркем тілі, философиясы, рәміздік жүйесі болған. Археологиялық рәміздерді тек өткен дәуірдің мұрасы деп қарастыру жеткіліксіз. Олар – бүгінгі ұлттық сананың, мемлекеттік нышандардың және мәдени бірегейліктің терең тарихи негізі. Кез келген халықтың геральдикалық жүйесі кездейсоқ пайда болмайды. Ол ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымнан, тарихи тәжірибеден және рухани құндылықтардан туындайды.

Геральдика ғылымы негізінен ортағасырлық Еуропада жүйеленгенімен, оның түпкі табиғаты адамзаттың ежелгі таңбалық мәдениетімен сабақтас. Адамдар өз қауымын, билігін, рухани ұстанымын белгілі бір белгі арқылы танытуды мыңдаған жыл бұрын бастаған. Осы тұрғыдан алғанда археологиялық рәміздер – геральдиканың ең көне қабаттарының бірі. Ежелгі сақтардың аң стилі, ғұндардың таңбалары, түркілердің бітік жазулары мен тас мүсіндері – барлығы да өзіндік рәміздік жүйе қалыптастырған өркениеттің белгілері. Бұл мәдениеттерде әрбір бейне белгілі бір мағынаға ие болды. Жануарлар – күш пен қорғаушы рухты, құстар – аспанмен байланысты, күн мен жұлдыздар – мәңгілік пен ғарыштық үйлесімділікті білдірді. Сондықтан қазіргі геральдикадағы көптеген элементтердің тарихи тамыры көне дәуірлерден бастау алады.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасындағы шаңырақ бейнесі – соның айқын мысалы. Шаңырақ ежелгі көшпелі дүниетанымда отбасының, ұрпақ жалғастығының, ортақ мекеннің белгісі болған. Киіз үйдің төбесіндегі шаңырақ тек тұрмыстық бөлшек емес, ол әлемнің шағын үлгісі ретінде қабылданған. Оның уықтары күн сәулесіндей таралып, аспан мен жердің байланысын бейнелеген. Елтаңбадағы пырақтар да терең тарихи мағынаға ие. Пырақ бейнесі сақ дәуірінің өнерінде, түркі аңыздарында, батырлық жырларда ерекше орын алған. Ат – көшпелі өркениеттің серігі ғана емес, еркіндік пен рухтың символы. Пырақ – адамның арманға ұмтылысын, биік мақсатқа жету идеясын білдіретін көне мифологиялық бейне. Ал жұлдыз бен күн бейнелері адамзаттың ең ежелгі рәміздерінің қатарына жатады. Олар жарықтың, өмірдің, тұрақтылықтың және мәңгіліктің белгісі ретінде көптеген халықтардың мәдениетінде кездеседі. Қазақтың көк Туындағы күн мен қыран бейнесі де осы көне символдық дәстүрдің жалғасы.

Археологиялық рәміздердің тағы бір маңызды қыры – олардың халықтың тарихи жадын сақтау қабілеті. Жазба деректер жоғалуы мүмкін, мемлекеттер құлап, қалалар қиратылуы мүмкін. Бірақ тасқа түскен таңба, алтынға бедерленген бейне, жартастағы сурет ғасырлар бойы сақталып, өткеннің үнін жеткізеді. Мысалы, Таңбалы петроглифтері бізге қола дәуіріндегі адамдардың дүниетанымын танытса, Есік қорғаны сақ қоғамының саяси және рухани деңгейін көрсетеді. Берел қорғандары ежелгі көшпелілердің жылқы мәдениетін, ал түркі балбалдары олардың ата-бабаға деген құрметін бейнелейді. Олардың әрқайсысы – жеке бір тарихи кітап. Тек бұл кітаптың әріптері жазумен емес, таңбамен жазылған.

Бүгінгі таңда археологиялық рәміздерді зерттеу тек өткенді тану үшін ғана емес, ұлттық мәдениетті дамыту үшін де маңызды. Себебі жаһандану дәуірінде әр халық өзінің ерекшелігін, тарихи тамырын терең түсінуі қажет. Ұлттық рәміздер халықтың өзін-өзі тануының басты құралдарының бірі.

Рәміз – халықтың сыртқы белгісі ғана емес, оның ішкі рухының көрінісі. Елтаңбадағы бейне, тудағы түс, таңбадағы сызық – барлығы белгілі бір тарихи тәжірибеден, халықтың арманынан және дүниетанымынан туындайды.

Археологиялық рәміздер бізге бір маңызды ақиқатты көрсетеді: қазақ даласының тарихы тек көшіп-қону тарихы емес. Бұл – ойлау мәдениеті қалыптасқан, өнері дамыған, күрделі рухани жүйесі болған өркениеттің тарихы.

Кейде біз көне дәуірлерді тек өткен шақ ретінде қабылдаймыз. Алайда археологиялық рәміздер өткен мен бүгіннің арасындағы алтын көпір іспетті. Олар бабаларымыздың үнін қазіргі ұрпаққа жеткізеді. Әрбір таңбада – бір тарих, әрбір бейнеде – бір тағдыр, әрбір рәмізде – халықтың рухы жатыр. Қазақ даласының кеңістігі – ашық аспан астындағы алып мұражай. Оның әрбір тасы, әрбір жартасы, әрбір қорғаны бізге өткеннен сыр шертеді. Біз сол сырды түсіне алған сайын өз тарихымызды ғана емес, өз болмысымызды да тереңірек танимыз. Өйткені ұлттың жады кітапта ғана сақталмайды. Ол кейде таудың қиясында, даланың төсінде, көне қорғанның ішінде, тасқа қашалған бір ғана белгіде өмір сүреді.

Археологиялық рәміздер – сол мәңгілік жадтың көрінісі. Олар – ұлт жадының тасқа қашалған тілі, тасқа жазылған тарих, уақыт жоғалтпаған таңба, ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани аманат. Сондықтан археологиялық рәміздерді зерттеу – өткенге тағзым ету ғана емес, болашаққа бағытталған ұлттық сананы қалыптастыру. Өйткені рәміздер ешқашан өлмейді. Олар халықпен бірге жасайды, заманмен бірге жаңғырады, ұлттың рухани тұтастығын сақтайды.

Рәмізтану (символика) – адамзат өркениетімен бірге қалыптасқан көне мәдени құбылыстардың бірі. Мемлекеттік рәміздер, елтаңбалар, төлтаңбалар мен эмблемалар бір күнде пайда болған жоқ. Олардың түп-тамыры мыңдаған жылдар бұрынғы археологиялық ескерткіштерден бастау алады. Сондықтан геральдиканы зерттеу тек ортағасырлық Еуропамен шектелмеуге тиіс. Оның тарихи негіздерін ежелгі археологиялық мәдениеттерден, көшпелі өркениеттің рухани дүниесінен іздеген жөн.