Мемлекеттің басты байлығы – адам. Сондықтан біздің барлық реформаларымыз азаматтардың өмір сапасын арттыруға,

олардың құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталуы тиіс. Күшті мемлекет белсенді азаматтық қоғаммен бірге қалыптасады.
Қасым-Жомарт ТОҚАЕВ

Қазақстаның қазіргі даму кезеңінде азаматтық қоғам институттарының қалыптасуы мен нығаюы мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі ретінде айқындалуда. Азаматтық қоғам – бұл мемлекеттен тәуелсіз қалыптасатын, бірақ онымен өзара байланыста әрекет ететін қоғамдық қатынастар жүйесі. Оның құрамына үкіметтік емес ұйымдар, қоғамдық бірлестіктер, кәсіби қауымдастықтар, тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары, еріктілер қозғалысы және белсенді азаматтар кіреді.

Азаматтық қоғамның дамуы демок­ратиялық құндылықтардың орнығуына, құқықтық мемлекеттің қалыптасуына және басқару үдерісінің ашықтығына тікелей ықпал етеді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін бұл бағытта кезең-кезеңімен жүйелі жұмыстар жүргізілді. Алғашқы кезеңде құқықтық негіздерді қалыптастыруға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге ерекше назар аударылды. Уақыт өте келе азаматтық қоғам институттары тек сандық тұрғыдан ғана емес, сапалық тұрғыдан да дамып, қоғамдық өмірдің маңызды бөлігіне айналды.
Бүгінде елімізде мыңдаған үкіметтік емес ұйымдар түрлі салаларда белсенді қызмет атқарып, қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді шешуге үлес қосуда. Осы тұрғыдан алғанда, Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған «Тыңдаушы мемлекет» тұжырымдамасы азаматтық қоғамды дамытудың жаңа кезеңін айқындады.
Бұл қағида билік пен халық арасындағы сенімді нығайтуға, азаматтардың пікірін ескеруге және қоғам сұранысына жедел жауап беруге бағытталған. Президенттің аталмыш бастамасы мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртуға, қоғаммен тиімді байланыс орнатуға және халықтың билікке деген сенімін арттыруға мүмкіндік берді.
Сонымен қатар азаматтық қоғамды дамыту тек ұйымдар санын арттырумен шектелмейді, ол олардың сапалы қызмет етуіне, мемлекетпен әріптестік орнатуына және қоғамдық процестерге белсенді қатысуына байланысты. Осы мақсатта Қазақстанда қоғамдық кеңестер институты құрылып, олардың қызметі арқылы мемлекеттік органдардың жұмысына қоғамдық бақылау жүргізу мүмкіндігі кеңейді. Бұл тетік азаматтардың пікірін ескеруге, шешім қабылдау үдерісінің ашықтығын қамтамасыз етуге және мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттыруға ықпал етуде. Сонымен қатар үкіметтік емес ұйымдарды қолдаудың гранттық және әлеуметтік тапсырыс жүйесі дамытылып, олардың тұрақты қызмет етуіне жағдай жасалды. Мұндай қолдау азаматтық бастамалардың жүзеге асуына, қоғамдағы өзекті мәселелердің шешілуіне және әлеуметтік тұрақтылықтың сақталуына мүмкіндік береді.
Азаматтық қоғамның дамуы сонымен қатар азаматтардың құқықтық мәдениетінің өсуімен тығыз байланысты. Бұл бағытта құқықтық ағарту жұмыстары жүргізіліп, азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін білу деңгейі артты. Нәтижесінде, қоғамдағы белсенділік күшейіп, азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысуы арта түсті.
Президенттің жыл сайынғы Жолдаулары елдің даму бағытын айқындайтын стратегиялық құжат ретінде ерекше маңызға ие. Бұл Жолдауларда елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы, сая­си реформалар, білім беру, денсаулық сақтау, цифрландыру және экология салалары бойынша нақты міндеттер белгіленеді. Сонымен қатар азаматтық қоғамды дамыту мәселесі әрдайым басты назарда болады.
Мемлекет басшысының бастамалары қоғамның белсенділігін арттыруға, азаматтардың мемлекеттік басқару үдерісіне қатысуын кеңейтуге және қоғамдық бақылауды күшейтуге бағытталған. Соңғы жылдары Қазақстанда саяси жүйені жаңғыртуға бағытталған реформалар жүзеге асырылып, билік тармақтарының теңгерімі нығайтылды. Конституциялық реформалар нәтижесінде Парламенттің рөлі артты, заң шығару процесі жетілдірілді. Конституциялық соттың қайта құрылуы азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа деңгейін қамтамасыз етті. Сонымен қатар сайлау жүйесіне енгізілген өзгерістер азаматтардың саяси процестерге қатысу мүмкіндігін кеңейтті. Мәжіліс пен мәслихаттарға аралас сайлау жүйесінің енгізілуі түрлі саяси күштердің өкілдік алуына жол ашты. Бұл өз кезегінде азаматтық қоғамның пікірін ескеруге мүмкіндік берді.
Президент бастамаларының маңызды бағытының бірі – әлеуметтік әділет­тілікті қамтамасыз ету. Бұл бағытта заңсыз алынған активтерді мемлекетке қайтару туралы заң қабылданып, қоғамдағы теңсіздікті азайтуға бағытталған нақты шаралар жүзеге асырылды. Бұл бастама халық тарапынан үлкен қолдау­ға ие болып, әділетті қоғам құру жолындағы маңызды қадам ретінде бағаланды. Құқық қорғау жүйесі жетілдіріліп, адам құқықтарын қорғау тетіктері күшейтілді. Әсіресе әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау мәселесіне ерекше көңіл бөлініп, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы заңнамалар күшейтілді. Әлеуметтік саясат бағытында, білім беру және денсаулық сақтау салаларында да бірқатар реформалар жүргізіліп, олардың сапасын арттыруға бағытталған шаралар қабылданды. Ақпараттық саясат саласында жаңа заңнамалық өзгерістер енгізіліп, медиа кеңістік жаңғыртылды. Бұл өз кезегінде азаматтық қоғам институттарының дамуына және қоғам мен мемлекет арасындағы ақпарат алмасудың тиімділігін арттыруға ықпал етті. Сонымен қатар жастар саясатына ерекше көңіл бөлініп, олардың қоғамдық өмірге белсенді қатысуына жағдай жасалды. Волонтерлік қозғалыстардың дамуы, жастар ұйымдарының белсенділігі азаматтық қоғамның нығаюының айқын көрінісі болып саналады. Бұл реформалар азаматтық қоғамның ұзақ уақыт бойы көтерген мәселелерінің шешім таба бастағанын көрсетеді.
Президент бастамаларының тағы бір маңызды бағыты – мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы диалогты нығайту. Қоғамдық тыңдаулар, ашық пікірталастар, азаматтардың ұсыныстарын ескеру – мұның барлығы демок­ратиялық мәдениеттің қалыптасуына ықпал етуде. Бұл үдерістер азаматтардың мемлекет ісіне белсенді араласуына мүмкіндік беріп, қоғамның саяси мәдениетін арттыруға ықпал етеді. Сонымен қатар экологиялық саясатқа да ерекше көңіл бөлініп, қоршаған ортаны қорғау бағытындағы қоғамдық бастамалар қолдау табуда. Бұл азаматтық қоғамның экологиялық мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Стратегиялық міндеттің бірі – Қазақстанды толық цифрлық мемлекетке айналдыру. Бұл бағыттағы жұмыстар мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға, сыбайлас жемқорлықты азайтуға және халықтың өмір сапасын жақсартуға бағытталған. Электрондық үкімет жүйесі жетілдіріліп, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігі артты. e-Otinish платформасы, ашық деректер жүйесі арқылы азаматтардың мемлекеттік органдармен байланысы жеңілдетілді. Бұл азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысу мүмкіндігін кеңейтіп, азаматтық қоғамның дамуына жаңа серпін берді.
Соңғы екі жыл ішінде Қазақстанда азаматтық қоғамды дамыту бағытында жүзеге асырылған реформалар өзінің нақты нәтижелерімен ерекшеленеді. Бұл кезеңде Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамалары қоғам сұранысына негізделіп, кезең-кезеңімен іске асырылды. 2024 –2026 жылдары саяси реформалардың жаңа кезеңі басталып, демократиялық институттарды нығайтуға бағытталған нақты қадамдар жасалды. Сайлау жүйесін жетілдіру, партияларды тіркеу талаптарын жеңілдету, азаматтардың саяси белсенділігін арттыру, осының барлығы азаматтық қоғамның дамуына оң әсерін тигізді.
Қорытындылай келе, Қазақстанда азаматтық қоғамды дамыту бағытында жүргізіліп жатқан реформалар жүйелі әрі нәтижелі сипатқа ие екенін айт­қымыз келеді. Президент бастамалары елдің саяси, әлеуметтік және экономикалық дамуына тың серпін беріп отыр. Оның көреген саясаты, стратегиялық ойлауы және халық мүддесіне бағытталған реформалары Қазақстанды жаңа даму кезеңіне бастап келеді. Азаматтық қоғамның нығаюы – елдің демократиялық дамуының, тұрақтылығының және өркендеуінің басты кепілі. Президенттің жыл сайынғы Жолдаулары мен бастамалары ұлттық басым бағыттарды нақты айқындап, қоғамды ортақ мақсаттарға жұмылдыруда ерекше рөл атқаруда. Мемлекет пен қоғам арасындағы серіктестік нығайып, азаматтардың мемлекеттік басқару үдерісіне қатысу мүмкіндігі кеңейіп келеді. Бұл өз кезегінде Қазақстанның әділетті, ашық және дамыған мемлекет ретінде қалыптасуына негіз болуда. Жалпы алғанда, азаматтық қоғамды дамыту және ұлттық басым бағыттарды айқындау – өзара тығыз байланысты үдерістер. Ал осы үдерістердің табысты жүзеге асуы Президенттің сындарлы саясаты мен жүйелі реформаларының нәтижесі екені сөзсіз.
Саясат пен мемлекет – егіз ұғым. Олар бір-бірін толықтырып, қатар дамығанда ғана елдің болашағы баянды болады. Бұл қағида қазақ зиялыларының да ой-тұжырымдарымен үндес келеді. Алаш қайраткерлері де кезінде мемлекет пен халықтың бірлігіне ерекше мән берген. Мәселен, Әлихан Бөкейхан: «Елдің болашағы халықтың бірлігінде» деген тұжырымды алға тартқан. Бұл ой бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтпай, қазіргі Қазақстанның даму бағытымен толық үндесіп отыр.
Осылайша, азаматтық қоғамды дамыту мен ұлттық басым бағыттарды айқындау – ел дамуының басты тетіктерінің бірі болып қала береді. Ал бұл бағыттағы табысты нәтижелер – Президенттің көреген саясаты мен халық бірлігінің айқын дәлелі.

Киікбай ЖАУЛИН,
Тарих және қоғамдық ғылымдар
академиясының академигі, саяси ғылымдар докторы, профессор, ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері