Роман техникасындағы үш тәсіл
20.01.2017
2163
0

Бес жасында әріп танып, бала кезінде оқыған шығармаларын өз қиялында ары қарай өрбітіп, шығарма жазуды ұнатқан, сол қиялы жазушы болуға деген құштарлығын арманға, арманын өмірге айналдырған перу жазушысы Марио Варгас Льосаның әдебиет туралы көп толғамдары көбіне роман жанрына тиесілі. Латын Америка әдебиетінің әлем алдындағы келбетін ойлы, күрескер етіп көрсеткен Пабло Неруда, Жоржи Амаду, Алехо Карпентьер,  Мигель Астуриас, Хулио Кортасар сияқты көркем сөз шеберлері жасаған галереяны өз қаламы арқылы билік құрлысы мен әділет үшін күрескен образдармен байытқан жазушы 2010 жылы Нобель сыйлығын алады. Роман жанры пайда болғалы әлем халықтарының жазушылары пайдаланып келе жатқан көне тәсілдер мен жаңа әдістерді көп зерттеген қаламгер бүгінгі жетекші жанрдың өткені мен жеткенін осы мақаласында аз-кем сөз қылады.


Марио Варгас Льоса


Роман – мәдениеттің хәл-жайы­ның куәгері. Ол адамзат да­муы­ның белгілі бір сәтінде дү­ние­ге келеді және оның бұл сәтті анық­тауға болатын өзге де жанр­лар­дан айырмашылығы бар. Әл­бет­те, әдебиет тарихшылары, сан мың­­даған оқымыстылар роман­ның қайнар бастауын қадым заманнан іздегені белгілі. Менендес-и-Пе­лайо­­ның «Романның қайнар көзі» ата­латын кітабынан, біз, бұл жанр­дың өткенін санскриттер әлемінде, азия­лық өркениет пен өте ежелгі мә­дениеттерде жоғалғанын оқи­мыз. Мен бұлай ойламаймын: біз, қа­зір, роман деп түсінетін сол бір жанр шын мәнінде, орта­ға­сыр­лар­дың соңында пайда болды, ал одан бұрын болған өзге де баяндау түр­лері роман болмаған, өйткені олар жәй ойдан шығарылған оқи­ғалар арқылы белгілі бір діни, ру­хани ғылыми жүйелерді кең та­рату мақсатында жазылды. Бағзы өр­кениеттік тәмсілдер, аңыздар, ер­тегілер немесе таңғажайып баян­даулар – қашанда сан қат­пар­лы өнегелі, тәлім-тәрбиеге баулушы. Інжіл белгілі тәртіптер мен біз білетін қасаң қағидаларды жан­­ды және қарапайым түрде тү­сіну­ге мәжбүрлейтін таңғажайып оқи­ғаларға толы. Мен, ең алдымен, роман ағартушылық немесе өсиет бергіш, тәрбиелегіш си­пат­тық тәсілде болмайтын және бола ал­майтын жанр деп есептеймін. Оның тәсілі – риясыз. Өз басым, тіп­ті Апулейдің «Алтын есегі» мен Пет­ронияның «Сатириконын» біз роман деп жүрген жанрға сәйкес кел­мейді дер едім. Және керісін­ше, романның тұжырымы рыцар­лық романдар пайда болған сәт пен біздің бүгінімізге дейінгі тұ­жы­рымда қалады. Түрі мен құ­ры­лы­сына қарап сыншылар айтатын не­гізгі көзқарас, роман орта ға­сыр­да эпикалық  поэзияның жікке ыдырауының арқасында құл­дырап, романға айналуынан пайда болған дегенге саяды. Бұлай тү­сіндірулері, бәлкім, шындық та шы­ғар, бірақ мен үшін ол дәл қа­зіргі таңда маңызын жойған.
Роман жанры Еуропада рыцар­лық романдар пайда болған орта ға­сырларда өзін жеке жанр деп жа­­риялады. Сонда не орын алды? Есе­­сіне, әдебиет тарихында бұ­рын-соңды болмаған нағыз ре­во- л­ю­ция болды. Осынау әдебиет жан­­рының ізіне түсу басталды: ро­­манды қауіпті деп санап, оны жанр құрамынан сызып тастағысы келді. Рыцарлық романдардың тү­гел­дей дерлік авторларының есі­мі жасырын түрде екенін бәрі­міз де білеміз. Себебі, сол уақыт­тар­­да роман авторларын қудалап, түр­­меге тоғытып, ал қайсыбірлерін өр­­теп те жіберді. Кітаптар қашанда еден астындағы құпия қоймада сақталды, тіпті, бір жағынан алып қарасаңыз, мысалы, Америкадан кі­таптарды ондай жерден таппас та едіңіз, себебі, қоймада жасырын ұстамақ болғандарға өте қа­таң түрде тыйым салынды. Өйт­ке­ні, осы секілді кітап түрлерінен Америка құрлығының ежелгі тұр­ғындарының Рухы қопарыл­мау­ға тиіс-тін. Сонымен, рыцарлық ро­ман­дар несі үшін жазықты болды? Олардың авторын неге кінәлады? Олар, яки кітаптар албырттықпен әрі мағынасыз жазылған деп есеп­теді және ең негізгісі ол кітаптар жерүстілік көр-жер істер үшін адам­­дардың көзқарасын Құдайдан жиір­­кенуге итермеледі деп есеп­тел­ді. Бұл, әрине, шындық. Белгілі бір мөлшерде біз осы алғашқы ро­мандардың Еуропада тудырған жан­жалы немен байланысты еке­нін қазір де түсіне аламыз. Олар адам­дардың ақыл, тілек, махаббаты тек қана Құдайға ғана арналған схо­ластикалық мәдениеттің ша­рық­тау шегіне жеткен кезеңінде пайда болды. Романның өзге жанр­лардан ерекшелігі ең алдымен адамдық қадір-қасиетті мен­мендікпен нығайтып, бекітуі еді. Ол расында да адамдардың назарын Құдайдан тайдырды, себебі оның тақырыбы – адам, романда сөзсіз өзінің табиғатына лайық, яки жер бетінде жоқ, адамдық мә­селелер мәні түйінделіп, сол бо­йын­ша қорытындыланды. Бізде ке­­ремет және ұзақ өмір сүретін мистикалық поэмалар бар, керемет және ұзақ өмір сүретін діни дра­малар бар, бірақ бірде-бір мистикалық роман жоқ. Романдар өз мәні жағынан бейбітшіл, та­ту­ластырғыш, тіпті олар қайбір кез­дерде діни тақырыптарда да жа­зыл­ды. Өз тәжірибең негізінде оқы­ғаныңмен, өз өміріңді салыс­ты­ратын мүмкіндік бар уақытта осынау оқырман, мына қоғам- романнан өзіндік тәжірибесін, яғни өз-өзін таныған шақта роман да оқыр­манға ең алдымен сол елес, сол өмір көрінісін беруге тиіс. Сон­дықтан да романдағы іс-қи­мыл­дың негізгі иесі – адам. Және іс-қимылдың негізі де – адам. Әң­гіме өз мәні бойынша атеистік жанр туралы болып отыр. Роман дінге қарсылықты ашық жасады. Ойдан шығарылғандай болып көрінгенімен де, романшы белгілі бір деңгейде Құдайдың «орынбасарына», шындықтың жаратушысына айналды. Қалай дегенмен де жан-жақты әрі бәрі байланысқан түрде қоршаған өмірді көрсеткен жанр­дың пайда болуын орта ға­сыр­дағы адамдар үреймен, қор­қы­нышпен қарсы алды. Бұл жанрдың ал­ғашқы өкілдері өз кезеңдерінің шын­­дығын қалайша көрсете біл­ді? Олар не көргенін, не нәрсеге сен­­генін, не сезінгенін риясыз, адал ниетпен айтты.
Романның әлем келбетін бей­не­леуінің басқа жанрлардан өзге­ше­лігі –жарым-жарты емес, бар­лы­ғына ортақ, жалпылама. Жанр­ды шы­ғарушылар шындықты оның бар­лық сатысында, барлық қат-қа­батынан көрсетуге тырысты. Ры­царлық романдарда не айтылушы еді? Онда соғыстардың тарихы баяндалады, тіпті әрқашан крест жорығы жайлы, тосын бір жағ­дай­ларды іздеушілер туралы айтылады және осылардың барлығы олар шы­ғармаларына қосатын шын­дық­тың нағыз объективті әрі нақ­ты деңгейінде. Сол кезеңде әскер қан­дай болды, сол дәуірде қандай әс­кери тәсіл қолданылды, әскери­лер қалай киінді, олар қандай қа­ру, қандай шекпен асынды, сөз­сіз, романшылар осының бар­лы­ғын өздерінің шынайы мәнерінде баян­дады. Олар тікелей қазіргі және түсінуге оңай шындықтың деңгейін бақылап, көрсетіп берді. Айталық, олар дәуірдің әдет-ғұр­пын баяндады делік. Жорал­ғы­ларын, әр түрлі наным-сенімдерін, ес­кі­шіліктерін, қыстақта өтетін сан түрлі мерекелерін суреттеді. Кү­мәнсіз, тұрмысты бейнелеп көр­сетудің көрінісін арқалаған, әсі­ресе, біз барлық шындықтың ті­келей суреттелуін табатын «Ра­қым­ды Билеуші» романын айта­лық. Онда қиратушы озбырлық, құлаған Францияның шешуші тарихи бетбұрысқа байланысты Ұлы Француз төңкерісі қалай ту­ған­дығы көрініс тапты. Рыцарлық ро­манда баяндалғандар ішінара қай­таланып отырды. Бұл «қарғыс­қа ұшыраған» роман орасан зор қантөгіс қырғыннан іріп-шіріген фран­цуз қоғамы жоғалуға шақ тұр­ған шақта пайда болды. Кейін орыс­тың ұлы роман дәуірі туды: ХІХ ғасырда шығармалары әлі де тірі жазушылар Толстой, Достоевскийлер келді. Олар әне-міне жо­ға­латын, революция арқылы жойы­­­лып, оның орнын өзге шын­дық алмастыратын шындықты баян­дады. Бұдан тағы да сәл кейін, за­манауи және жаңа романның іргетасын қалаушылар Пруст, Каф­ка, Джойстар пайда болды. Олар шығармаларын еврей қоғамы қақ­тығыстың барлық түріне ұшы­ра­ған, бүкіләлемдік соғыстың қа­лай болғаны туралы апокалипсис орындалатын сәтте жазды. Сөй­тіп, дағдарыстың хәл-жайы, қо­ғамның ыдырауы және үлкен ро­манистика (роман хал  ық­тары­ның тарихын, мәдениетін, тілін әдебиетін зерттейтін филология ғы­лымдарының жиынтық атауы – ауд.) пайда болуы арасында өте қы­­­зық байланыс орнады. Соңғы жыл­­дары Латын Америкасында про­­залық шығармалардың айтар­лықтай мөлшерде шығып отыруы кездейсоқтық емес әрине, ол новеллалар мен романдар  тарихын­да­ғы «шудың» нәтижесі. Менің ойым­ша, ортағасырдағы рыца­р­лық романдар туған сәттегідей, Фран­цияда «қарғысқа ұшыраған» романдар пайда болған сәттегідей, Ресейде Толстой мен Достоевский­лер­дің романдары шыққан сәт­тегідей Латын Америкасы да ұлы өз­герістер мен түрлендірулерге шы­­дайтын сыртқы қабыққа ауыс­қы­­сы келеді, өз шындығын жария ет­­кісі келеді. Роман техникасы ха­­қында аз-кем ауыз сөз.
Романшы барлық романның, бар­лық негізгі баяндаулардың бас­ты сапасы өміршеңдікті жасау үшін, сөздердің арқасында, қан­дай да бір жоспар, я болмаса қан­дай да бір әдіс-тәсілді пайдаланады. Ол құралдар қаншалықты мол әрі әр алуан болса, соншалықты кез келген жағдайға шығарманың маз­мұнына бойұсынуы тиіс, ба­ғынуы керек. Өз шығармаларына өмір­шеңдікті «сүйреп әкелуі» үшін түрлі әдіс-тәсілдерді қолда­на­тын романшылар, менің көз­қара­сым бойынша, ең алдымен ро­манмен бірге дүниеге келген, қа­шаннан өмір сүріп келе жатыр­ған баяндау-суреттеудің үлкен үш тобының басын біріктіруі тиіс. Және айту керек, сөз етіп отырған жанрымыздың өзге де жанрлардан ерекшелігі: жарық дүниеге келген соң еңбектеп, төрт аяқтап жер бауырлап жүрмейді немесе ептеп-ептеп өсе бастамайды, қалай ту­ды, сол сәтінен-ақ тұрып, жүріп ке­­те барады. Мен бұл тәсілдердің ал­ғашқы тобын «қан тамырлардың өзара байланыс тәсілі» деп атар едім. Бұлай деуімнің мәні: бұл тә­сіл бір ғана баяндауда әр түрлі ме­­­кендерде өтетін, әр түрлі уақыт­қа тиесілі оқиғалар мен кейіп­кер­лер­дің басын қосады. Мұн­дай бірыңғай «ортақтыққа» қосы­лып, әрбір оқиға өзімен бірге жеке қызу, же­ке әсер, жеке өмір мазмұнын әке­­леді және осынау әр ағыстың құйылуынан, біртүрлі. Қобалжы­та­тын, тыншытпайтын әсер бере­тін, қандай да бір бұлдыр-сағым­мен өмір көрінісін тудыратын жаңа іс-әрекет пайда болады. «Ра­қым­ды билеушіде» Тирант пен хан­шайым Карменсиньяның жасырын үйленуі туралы айтылатын көрініс бар. Автор бұл көріністі қа­лай баяндаушы еді? Карменсинья ханшайымның күтушісі ханшайымды таңертең ұйқыдан ояту­ға келеді. Ханшайым өзінің өзге бір күтушісімен, Эстефаниямен бірге ұйықтаған. Сонымен со­лай, күтушісі онымен көр-жер әңгіме айтады, өзінің түс көргенін баяндайды: ол түсінде жатын бөл­месінің есігінің ашылғандай бол­ғанын естіп, көзін ашып, аяғының ұшы­мен Тирант пен аймақ басшы­сы Диафемус кіріп, жатын бөл­ме арқылы өтіп, кереует қоюға ар­налған Карменсинья мен Эста­фе­ньяның бөлмесіне кеткенін көре­ді. Ол көтеріліп (әлі де бәрі тү­­­­сін­­де) құлыптың кілт салатын тесігінен қарағанда, Тирант Карменсиньямен, Диафемус Эстефаньямен құпия үйлену тойын тойлап жат­қа­нын көреді. Бұл эпизод маған «қан тамырлары арқылы байланыс тәсілін» көрсетеді. Ішінде бір баяндау бірлігін, бүтін баяндауды айғақтайтын екі бөлек оқиға бар. Мұнда екі оқиға, екі уақыт, бір ме­кен­де болса да, әр түрлі кейіп­кер­лер осы бір ғана көрініс арқылы бірік­тірілген, бір іс-әрекет секілді көр­­сетілген. Бұл, өздері суреттеп отыр­­ған өмір көрінісі арқылы оқыр­­манға әсер шақыру үшін, ро­ман­­шылар ең көп қолданатын бір­­ден-бір тәсіл ғой деп ойлаймын.
Мысал үшін, дәл осындай тә­сіл­ді Флобердің «Бовари ханы­мын­­дағы» «ауылдық сайлау» кө­рі­­­нісінен байқауға болады. Мұн­­да қисынсыз әрі тіптен мағы­на­сыз сайлауды балконнан қада­ға­лап тұрған Бовари ханым мен оның болашақ ғашығының ара­сын­дағы сезім сахнасы біруақытта баян­да­лады. Ұзына бойы екі оқи­ға қатар жүреді: Бовари ханым мен оның болашақ ғашығының ара­сын­дағы нәзік әңгіме және олар­дың көз алдындағы келеке қы­лар көрініс пен ерсі әзіл. Мұнда екі оқиға да, сол уақыт пен бөлек ме­кен де – бәрі баяндау бүтіндігіне ке­ліп құйылады. Бұл да қазіргі ро­­маншылардың түгелдей дерлігі қол­данатын тәсілдердің бірі; бұ­ған мысал, бүкіл «қан тамырлар­дың өзара байланысы» әдісінен тұрғызылған Фолкнердің «Жабайы пальмалар» романы. Мұнда Борхес айтпақшы, ешқашан араласып кетпейтін, белгілі бір түрде бірін-бірі толықтырып отыратын екі тарих бар; бір-біріне қақты­ғыс­пайтын, тәуелсіз бір-бірінен өріс алатын екі оқиға, дегенмен, екеуін де ортақ қорғанына алатын ауа қабаты секілді бір дүние бар. Мұндай бір ортақ орынға дәйек­тер­дің, оқиғалардың, кейіпкер­лер­дің, әр алуан уақыт тоғысы мен әрқандай орынға тиесілі іс-қи­мыл­­дардың жинақталуы, менің ойым­ша, оқырманның тыныш­сыз­дығын дейміз бе, дәлірек айт­қан­да, сенімсіздік, таңғалу сезімін ша­қырады және бұл таңданыс пен сенімсіздік оқырманның мазасының кетуіне ықпал етеді; оқырман романда не болатын­ды­ғы­на алаңдап оқып отырып, со­ның нәтижесінде әдеби әлемнің өмір шындығын өзінің өмір тү­сінігінен тауып, біруақытта өзінің оқып отырғанына қайта оралады. Келесі тәсіл маған роман пайда болғаннан бері, барлық романда қол­данылғандай көрінеді, оны «қы­тай сандықшалық әдісі» дер едік. Өзіңіз білетіндей, қытай қоб­дишасының ішінен одан көлемі кішірек тағы бір сандықшаны кезіктіресіз, оны ашсаңыз, одан кі­ші келесісі… тағы… тағы… «Мың бір түнде» не болушы еді? Уәзірдің қы­зы халифке бірінен соң бірі әң­гіме айта береді, өйткені, әңгіме аяқталса, оның басын алуы мүм­кін. Сондықтан ол қадари-хәлін­ше әңгімелерін ұзартады, бірақ бір оқи­ға қаншалықты ұзаққа барушы еді, сондықтан кейіпкер бір әңгімеден соң келесі әңгімені, одан соң ендігі бірін баяндайды. Бұл, дәл жаңа ғана айтқан қытай сан­дықшасындағы жағдай. Ай­тыл­ған әңгімелер бізге, оқырманға «дел­далдар» қатары арқылы жете­ді және әркім өз кезегінде оны түрлендіре түседі. Осы техниканы қолданған романдардың дені ма­нағы хәлге ұшырайды. Әңгіме, оқыр­ман мен баяндаудың арасында бұл баяндауды түрлендіретін дел­далдар енеді, оған жаңа өмірлік тә­жірибелер, жаңа дау-дамайлар, жаңа әсерлер енгізеді, оқырман әр­дайым романдық сиқырдың сөз­­сіз әсерінде қалу үшін, ал бұл оқыр­манның романды дұрыс қа­былдауы үшін қажет. «Мың бір түнде» қолданылған әдіс, бұрынғы барлық рыцарлық романдарға арқау болған ескі заманнан қалған тәсіл. Оның авторларының ешбірі, өзінің осы романның авторы еке­нін ешқашан айтпайды жәй ғана қолжазба тауып алғанын, енді біз­ге тек соны оқу қалғанын жет­кізе­ді, ал бұл шындығында ол ылғи да біздің пайдамызға ұсынбақ болған қолжазба. Сонымен, «Рақымды би­леушіде» мысал үшін, кітаптың ал­­ғашқы бөлігі Мартурель тара­пы­­нан емес, саяхат жасап жүр­ген­де, ел кезген рыцармен кезігіп, со­­нымен әңгіме-дүкен құрған дү­ние­ден безген диуана тілімен ай­ты­лады; дәл осы әңгіме кезінде Ра­қымды Тирант жайлы  әңгіменің ұшы шығады. Бұл да әңгіме ішін­дегі әңгіме.
Бірақ өз кезегінде, әңгіме ішін­­­дегі Тирант әңгімесі өте әде­мі, ше­шуі өте қиын, бізге екі-үш «дел­­дал» арқылы жеткен оқиғалар тіз­бегінен тұрады. «Қытай сан­дық­шалық әдісі» міне, дәл, осы! Бұл тәсілді қазіргі заманауи ро­ман­дар да жиі қолданады. Фолк­нер­­ге тағы бір мәрте оралсақ. Оның «Авессалом, Авессалом!» ро­­манында бүкіл оқиға бір әң­гі­ме­ден туындап отырады.  Алғашқы жос­п­ар бар–екі кейіпкердің әң­гі­ме­сі, одан нағыз оқиғалар туындай бастайды, әрі қарай романның жексұрын мазмұны салынады. Немесе автор мектепте өткізген ба­лалық шағы, өзінің өміріндегі оқи­ғаларды жазатын Аргедастың «Те­рең өзен» романы. «Терең өзен­де» баяндалатын оқиғалар бізге үш делдал арқылы жетіп отырады және оған ылғи үш түрлі түйсік, үш түрлі тағдыр ықпал етеді.    Алуан түрлі тәсілдерге шексіз бай «әдіс­­тің» соңғы түрін мен, « кезек ауы­сымы» немесе «сәтті секіріс» деп атар едім. Ол анықталған бел­гі­лі элементтердің іріңдеуінен, су­­рет өз табиғатын өзгертпейінше сол сәттен бастап суреттеуден тұ­ра­ды. Мысалды тағы «Рақымды Би­леушіден» келтірейін. Рақымды Би­леуші Кигелейсон де Монтальбан аталатын рыцармен жекпе-жек­ке шығатын керемет бір көрі­ніс бар. Көріністің басы шамасы реа­листік, тіпті, түгелдей дерлік на­­туралистік мәнерде жазылған.
Мартурель екі рыцардың қа­лай киінгенін, ханшайым мен оның  күтушісінің қалай киінге­нін, галереядан жекпе-жекке қа­рап тұр­ғандарды, алаңда шатырлар мен галереялар қалай ор­на­лас­­қа­нын суреттейді; тіпті, ол шай­қасу­шы­­лардың біріне- бірі жұмсаған ал­­ғашқы соққыларын, найзаларды қалай қағып алып, қалай ал­мас­қанына дейін суреттейді. Және осының бәрі сондай шынайы жә­не нақты. Бірақ жекпе-жек жал­ға­­сады. Кенет, баяндау екі рыцарды қоршаған табиғатқа ауысқанда ағаштардың қараңғылана бастап, кейін, тіптен көзге көрінбей кет­ке­нін айтады. Сол кезде шайқасу­шы­лар да бірін- бірі көрмегендік­тен, олар да жекпе-жектен қайтты. Біз бұдан, яки түннің келуінен не­месе одан соңғы баяндалатындай олардың қаруына қайтадан жа­рық түсіп, күтушілер мен хан­шайымның бет-бейнесінің анық көруінен және тағы да барлығының қараңғылана түсуінен, шындыққа саймаса да, олардың ұзақ соғысқа­нын түсінеміз.
Селиннің «Несиеге алған өлім» романында Ла-Манч арқы­лы келе жатқанда, әңгіме айтушы өзін шайқағандай болып: құсқысы келгенін суреттейін өте шынайы кө­рініс бар. Әңгімешінің құсқысы келуі қасындағы өзге бір кейіп­кер­ге әсер етіп, оны да шайқай бас­тай­д­ы; дәл осы көрініс өзге бір кейіпкерлерде де орын алады, содан соң келесі кейіпкер; жолаушы­лар мінген бүкіл кеме шай­қа­лып, жо­лаушылардың құсуы бүкіл адам­заттың ішкі әлемінің құсуына айналып кетеді. Біз солайша өте әділ әрі айқын шындықтан өзі­міз­дің  жалған түрімізге өтеміз немесе та­за өзіндік әрі қиял-ғажайып шын­­дыққа. Біз қазірдің өзінде фан­­тастикалық өрістеміз. Сәтті се­кіріс арқасында баяндау өрісінде сәтті өзгеріс орын алды. Кортасар­да осы жалпы шындықтан жал­қы­ға көшу жиі кездеседі, дей тұр­ған­мен, біз бұл секірістің қай сәтте бол­­ғанын аңдамай қаламыз, ше­ка­раны көріп үлгермейміз. Кортасардан мысалдарды көптеп кел­тіру­ге болады, бірақ мен тек «Клас­сикадағы ойын» романынан кел­тірейін. Бұл көріністе әркім өз бал­конында тұрып екі кейіпкер әңгімелеседі, олар бір-бірімен ке­зігу­ді қалап, ол үшін екеуінің бірі тақ­тай арқылы балконнан өтуі тиіс болады және бұның бәрі шын­­ға саятын мінезде сахнада бол­­уы керек. Тақтаймен өтерде кейіп­кер тоқтаса да, өзге бір мә­нерде әңгіме жалғаса береді, әң­гі­ме созыла береді… созыла береді… сон­да тақтай өзіне тән емес ерекше сапа көрсетеді, әрине бұл бір нәрсенің символы; алғашында тү­сінбесек те, содан соң тақтай мен әңгіменің астарында тұспал жатқанын аңғара қоямыз.
Белгілі бір сәтте біз, көріністің бас­тауындағыдай нақты, қолже­тім­ді, айқын емес, өзге шындыққа ұшы­расқанымызды, мүлде өзге, сим­волдардың, түс пен шошып ояну­лардың әлемінде  жүргенімізді се­зіне бастаймыз. Қиял өрісін­де­міз. Біз ойламаған жерден «кезек ауы­­сымы» болып, суреттеліп отыр­­ған шындықтың табиғаты өз­­гер­­ді. Біз енді өзге шындықта­мыз.
Мен, өзіміз атаған осынау үш тә­сілге романның бүкіл әдісі кіре­тін шығар деп ойлаймын және біз романшылар іс-әрекет пен ойды жет­кізу, баяндау үшін, роман жанры пайда болғаннан бері бар осы үш әдіс-тәсілдің ыңғайлысын іске жаратып келеміз әрі жарата бере­міз де!

Орыс тілінен тәржімалаған Еділбек ДҮЙСЕНОВ.

ПІКІР ҚОСУ

Ваш e-mail не будет опубликован.

Пікір