…Қысқы найзағай
27.11.2015
1595
0
594087_509044970____________________Менің шығармашылығыма баса ден қойған ақындарым – Мақан Баймурзин мен Аманғазы Кәріпжанәулеті болды. Мақан ақынның өзгелерден ерекшелігі – ол кісінің әмбебап, жан-жақты, нағыз сегіз қырлы, бір сырлы өнер иесі екендігі. Жомарт табиғат бір адамның бойына бар өнерді жиып-теріп төге салған ғой. Ол – тоғыз түрлі аспапта ойнап, сахараны күңіренткен әнші, сазгер, суырыпсалма айтыскер ақын, қазақ жазба әдебиетінің әрбір жанрында өзіндік ізін қалдырған тұлға. Сондай-ақ, ол режиссер, драматург, сықақшы, тіпті ол аз десең, суретші, тігінші, т.с.с. Бұның бәрі, әрине, басқа әңгіменің ұштығы. Ал Аманғазы ақынның шығармашылығы бір тақырыпты жеріне жеткізе суреттеуімен бөлекшеленеді. Бүкіл шығармашылығының бітім-болмысы тәуелсіздік тақырыбымен өріліп, тұла бойынан қазақы рух, ұлттық идея аңқиды. Ақынның өзі тұрғанда оның өмірінде, санасында, бүкіл жадында жаңғырып тұратын Желтоқсан оқиғасы жайлы керемет сөз айтамыз деу артық болар. Тек – Аманғазы Кәріпжанәулетінің шығармашылығы сол кезеңнің айқын көрінісі екендігі. Қазіргі тілмен айтар болсақ, ақын шығармашылығы Желтоқсан оқиғасының аудио-бейне жазбасы,  фотосуреттері тәріздес. Жазушы қаламынан туындаған «Желтоқсан жыры», «Желтоқсан сүргіні» атты кітаптары соның дәлелі.

Ақын жырларымен етене таныса келсек, оның бүкіл өлеңдерінен Желтоқсан оқиғасының мақсаты, жастардың алаңға шығу себебі, оның нәтиже, салдарлары көз алдыңа жанды сурет болып елес бе­реді. «Азаттық маршынан» ақынның намысты ту еткен шынайы жанайқайын ес­тиміз.
Қазақтың жері үшін, тілі үшін,
Бабаның арқалап ұлы ісін.
Көзіңе жас алып,
Барасың, бас, анық!
Жарқырат намыстың қылышын!
 
Атқа мін, ұлы елдің баласы!
Жойылсын тарихтың наласы!
Келіңдер алаңға,
Еріңдер жол алда,
Қалғыма, қазақтың даласы!
Ақынның «Тоналған дүкен», «Алаңдағы өрт», «Аударылған трамвай» сияқты өлең­де­рі аталған тақырыпты аша түскен. Шын­­дығында, Желтоқсан тақырыбына қа­тысты жайлардың Аманғазы ақын шы­ғармашылығынан қағыс қалғаны жоқ-ау… Тіпті, Желтоқсанның нақты құрбан­да­­ры мен өз-өздеріне желтоқсан­шы­­лармыз деген ат жамылып жүр­ген­дердің де шынайы болмысы әшкереленген. «Біз білетін құр­бандар!», «Қайрат кім?», «Ләззаттың басына барғанда», «Ердің бірі» атты өлең­дерінде нағыз боздақтардың есімін ерек­ше үнмен еске алса, «Желтоқсандық екі­­­жүзділер» өлеңінде өзін-өзі өтірік насихаттаушыларды аяусыз масқара­лай­ды:
Жанғаны аздай тарихтың ақ парағы,
Жалған сыбыс намысты отқа орады.
Екеу едік журфактан қудаланған,
Бара-бара бірнешеу боп барады. 
 
Өзді-өзімен соғысқан бұзақы да,
Емтиханның екілік сызаты да,
Желтоқсан мен қаңтарда қуылдық деп,
Еніп жатыр ерліктің құжатына. 
Кез келген ақын-жазушының қала­мы­на арқау болар тақырып оның дү­ние­та­ным­дық негізінен бастау алып, рухани бол­мысынан нәр алатыны белгілі. Сол өзі­нің танымдық жүйесінен нық орын ал­ған тақырыпты жыр жолдарында өр­нек­тейді. Қаламгер шығармашылығы оның өмір­лік ұстанымының, ақындық пози­циясының көрінісі. Аманғазы шығарма­шы­лығының бүкіл болмысы осыны дәлел­дейді.
Ақын «Желтоқсан сүргіні» атты кіта­бын­да сол Желтоқсан көтерілісіне қа­тыс­қандықтан қуғын-сүргін көріп, оның зар­­дабын тартқан бірнеше адамның естелік әңгімелерін құрастырған, олардан сұхбат алған, оларға жыр жолдарын арнаған. Бұндағы айтылған жан түрші­герлік оқиғалар, адам басына келген нәубет күндер оқырманды тебірентпей қоймайды. Сан адамның сергелдеңге түскен сәттері суреттелген кітаптың тілі де, ондағы оқиғалар да тартымды. Әр адам­ның естелігі Желтоқсан оқиғасына қа­тысты бір-бір шындық оқиғаның кө­рі­нісі. Мәселен, Тоқтар Әжіғұловтың «Оқиға алдындағы үш күнде Алматыдағы ауа-райы сұмдық мінез танытты. Ақ қар, көк мұзда күн күркіреп, найзағай жарқылдап, қар ақ жауындай ағыл-тегіл жауып, дүниенің астаң-кестеңі шықты. Қысқы жа­сын, қысқы найзағай… Ұлы Отан со­ғысы алдында «күн ұзақ тұтылды» дей­тін…». Тосын мінез танытқан табиғат­тың тылсым күшіне таңқаласың. Расылхан Құдайбергеновтің естелігін оқи отырып, ер басына күн туған шақта қасында демеу болар жандардың табылғаны көңіл қуантады. Кітаптағы осындай оқиғалар Желтоқсан кейіпкерлерінің өз ауыздарымен айтылғандықтан да құнды, бағалы.
Кезінде Желтоқсан көтерілісіне қа­тысқаны үшін оқудан шығарылып, комсомол қатарынан қуылған Аманғазы ақын өлеңдерінің бірінде:
Мені ешқашан ақтамас,
Сөніп қалсам жоқтамас, – деген жыр жол­­дары кездеседі. Алайда, ақын есімі ақ­­талды. Оның өмірі мен шығармашы­лы­ғына  жасалған ақтаңдақ беттер аяқ­та­лып, енді тек шығармашылық өрлеу ғана күтіп тұр­ғаны анық.
Гүлнар Апеева,
филология ғылымдарының кандидаты.
Орталық Азия университеті.
ПІКІР ҚОСУ