Жұмекен-жырдың жаратылысы
27.11.2015
1318
0
587416_1137477268______________1«Теңіз терең болмаса,
Түбінен інжу терер ме?!».
Жамбыл.
Ғасыр аяқталып келеді… 
Қазақ жұртына қуанышымен қатар қасіретін, шаттығымен қоса азап-мехнатын арқалатқан, бірде дүлейлік көрсетіп, орынсыз жасытса, бipде аялаған, арманына қанат бітірген, ұлт, мемлекет болып бекуінің ұлы сындарын алдына тартқан адуын мінезді асау ғасыр аяқталып келеді.
Ғасырмен бірге адамзат дамуының тұтас бір дәуірі өзінің соңғы парақ-беттерін жауып, өсу мен өркендеудің, түлеу мен жаңғырудың жаңа кезеңіне бет алып отыр. Жұмыр басты пендеге қилы-қилы тағдыр ұсынып, жаратылыс пен замананың аяқ-қолын жерге тигізбей, алдына салып, апшысын қуырған мына бидауа мінезді уақыт шіркінге не деуге болады?! Дүние-жалғанның ел-жұрт жақсы білер ежелгі мінезі емес пе бұл?! «Алдыңғы толқын ағалар, кейінгі толқын інілер…», – деп Абай айтпақшы, бұрынғының кейінгіге кезек беру, жаңаның ескіні ығыстыру салты осылай жүзеге аспайтын ба еді?!

Нұрлан ОРАЗАЛИН,
Сенатор, Қазақстан Жазушылар одағы Басқармасының Төрағасы,
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
Иә. Адамзат жалғасады, ұрпақ алма­сады, қараша мен желтоқсан келіп, жер үстін қар басады… Жалғасқан жылдардың қа­натын тоздырмай, ұлттың, ұлыстың әркез үзеңгі-бауын түгендеп отыруына мұ­рын­дық болар туған халқының жүрек төрі­нен ығыс­пай, жылжымай отыратын киелі, күн­гейлі ұғымдар болады. Ол ұғымдар сәу­лелі, талантты ұлдары мен біртуар пер­зент­теріне деген ұлт құрметі мен сенімінен аң­ға­рылады. Бұл сенім үдесінен шығу арқылы кез келген халық өзінің өлмес өмірін, мәң­гілігін жалғайды. Елдік тұтастығы мен ха­лықтық болмысын танытады. Әруақтарды әс­петтеу арқылы тірілердің мәртебесі ас­қақ­тайды – даласы кеңіп, тауы биіктейді.
Қырық сегіз жыл жер басқан қысқа ғұ­мырының бар есті кезеңін қазақ жырының ары мен абыройын қорғауға, намысы мен жі­герін қайрауға арнаған, өлең өлкесінің си­рек бітімді ақиығы, Алаштың ұлы ақыны Жұ­мекен Нәжімеденовті еске алу, хал­қы­мыздың өзіндей әрі қарапайым, әрі қайсар, әрі терең, әрі асқақ, сырлы да сымбатты, ой­лы да парасатты кәусар жырдың шуағына шо­мылу, оқырманы қалтқысыз сүйген арыс тұл­ғалы суреткермен жолығу, жүздесу, тілдесу, сырласу ұлт мәртебесін айғақтар сондай нышан екені анық.
Бір бүйірде қызса деп ем өлеңім,
Бір ұйқыны бұзса деп ем өлеңім.
Ақылдыға қайғы алдырсам деп едім,
Ақымақты ойландырсам деп едім… – деп, өзіне ғана жарасар өлең өрімімен, ой­лы бітімімен, парасат түйінімен қазақ жырының көкжиегін кеңейтуге өлшеусіз үлес қосқан Жұмекен ақынды шынайы жыр­сүйер қауымға тәптіштеп таныстырып жату­дың қажеті аз.

• Темір қызған кезінде… 
«Жұмекен, сөз жоқ, ешкімге ұқсамайтын, өзіндік ақындық жаратылысы, өзіндік бейнесі бар, көп ойлап, көп оқитын, көп ізденетін жас. Жұмекен – жұртшылығымызды қатты үміттендіретін ақын. 
Жұмекен поэзиясы – біздің ұлттық мақтанышымыз, біздің енді ашылар алтын сандығымыздың бірі. Ешкімге ұқсамайтын ақынның әр шумағы тың қазыналар. Мен поэзияны жақсы түсінетін талантты жас сыншыларды осы алтын сандықтағы асыл байлықтарды ашуға шақырамын».
Әбділда ТӘЖІБАЕВ.

Жұмекен – алпысыншы жылдары, бү­гін­де тарихқа айналып бара жатқан Кеңес­тер империясының аспанын сілкілеп, жер әлемді көктемнің шуы мен дуына орап, құшағына алып дүркіреп келген, ұлттар мен ұлыстарды өзін-өзі танудың жаңа сатысына көтерген, әдебиет пен мәдениет әлемінің со­ны тұрпатты мінезін айғақтай түскен те­геу­рінді, текті буынның ірі өкілі. Өнерді өмір­дің өзі деп ұғып, ұйқысыз түндері мен күл­кісіз күндерін тек ұлы мәртебелі әдебиет пен мәдениетке арнаған осынау кесек мі­нез­ді буынның халқымыздың рухани тір­шілігінің өсіп-өркендеуіне, көркейіп ке­мелденуіне сіңірген еңбегі ұшан-теңіз.  Бұл – көп дәлелдеуді қажет ете бермейтін шын­дық факторы, аксиомаға айнала бастаған ұғым. Алпысыншы, жетпісінші, сексенінші жыл­дары дүниеге келген жыр жинақтары мен роман, повестер, музыкалық шығар­ма­лар мен қылқалам туындылары, театр мен кино әлемінің көркем дүниелері соның айқын да айғақты дәлелі.
Әлем әдебиетінің озық үлгілерін құныға оқып, ізденіп, қоғамдық ойдың қауырт қи­мыл­дауына көрік болар батыл-батыл бар­лауларға барып,  көркемдіктің соны үлгілерін та­нытар жаңалықтар жасау – Жұмекен ақын қалам ұстаған тұтас бір кезеңнің оза шап­қан жүйріктері мен дүлдүлдеріне тән мі­нез еді.
Өмірге жиырмасыншы ғасырда кел­ге­ні­мен, есік қағып, босаға аттағалы тұрған жаңа жүзжылдықтың төрінен өз орындарын алуға толық хақылы, білігі мен білімі, та­ланты мен талғамы жетік туындылар жа­ратқан ұрпақтың маңдай алдыларының бірі болу бақыты пешенесіне бұйырған ақынның алғашқы «Балауса» жинағындағы (1961 жылы жарық көрген) мына бір жолдарға назар аударайықшы:
Жыңғылыңды көлеңкелеп көз ілдім,
Көз ілдім мен төсегінде сезімнің.
Саған тартқан өз ұлыңмын. Өзіңмін:
тұла бойым тұтас құйған төзіммін!
Сен секілді мен де күнге күйіппін,
Сен секілді жұпар жұттым, сүйіп гүл.
Сен секілді аласамын тап-тайпақ,
Сен секілді таласамын – биікпін!.. –
деген бейнелі сөз бен бедерлі сезімнің тұма бастауындай елестер осынау ой тұтастығы мен сыртқы үлгілік тұтастық қабыса өріліп, оқыр­­ман ойы мен сезімін қым-қуыт әре­кет­ке жетелер таза, саф өлеңнің табиғатына сүй­сінбей көріңіз. Әрі қарапайым, әрі ой­нақы, әрі ойлы жолдар ақынның кіндік қаны тамған жер «Қошалақ» атымен аталады.
Туған жер! Кез келген жұмыр басты пен­денің жүрегіне жылы естілер, бойына ма­хаббат пен сезімнің ұлы құдіретін, киесін жинаған осы бір мәңгілік ұғымға ат басын бұр­маған, төгіліп, егілмеген әрісі – бірде-бі­р әлем ақыны, берісі – бірде-бір қазақ ақы­ны жоқ шығар. Бірақ  егілген, төгілгеннің бә­рі жыр бола бермейді. Жұмекеннің «Қо­ша­лағы» – нағыз жыр! Ешкімге ұқсамайтын тумысы бөлек жыр! Бойына жастыққа тән жалын мен бозбала мінез шалқуды әдемі үйлестірген жолдар төркінінде ұқсамай сөй­леу, ұқсамай өлең өру салты бар. Ақ­са­қал, абыз-ақынымыз Әбділда Тәжі­баев­тың сөзімен айтқанда: «Жұмекен, сөз жоқ, еш­кім­ге ұқсамайтын, өзіндік ақындык жара­ты­лысы, өзіндік бейнесі бар, көп ойлап, көп оқи­тын, көп ізденетін жас. Жұмекен –  жұрт­шы­лығымызды қатты үміттендіретін ақын» екені сол алпысыншы жылдары жа­рық көр­­ген алғашқы жинағымен-ақ мойын­дал­ған.
Жаңа бір талантты жас әдебиет боса­ға­сынан аттаса, қолынан ұстап жетектей жө­нелер ақжарқын мінезді тілеуқор аға­лардың назарына ерте іліккен Жұмекен ақын өзіне тән қарапайымдылығынан, «бе­тегеден биік, жусаннан аласа» мінезінен ақ­тық сәт, ақырғы күніне дейін бір жаңылып көр­ген емес. Үлкенге – іні, кішіге – аға, қа­та­рына қалтқысыз таза құрбы, адал дос бола білген жанның бүкіл саналы ғұмыры, Абай үлгісімен айт­қанда, «өзі­не сену» мен «өзгені өзін­дей көріп, сыйлаудан» тұра­ды. Сенім мен сый ақын үшін бір ғана нәр­семен өлшенеді. Ол – еңбек! Шалқып-төгіліп жа­зылған ша­быт­ты жыр­лар­дың өзі сөз мә­йе­­­гін талғап, таң­дап қол­да­нылар еңбек пен машықтың жемісіндей елес­тей­ді.
Аспанда күн барда, әлемде сыр барда,
Адамдар маңдайын жуған тер құрғар ма?!
Беремін барымды, аламын жоғымды,
Екі қол, бір кеуде өзімде тұрғанда… – деп, тағы да сол «Балауса» жинағына енген осы бір шумақтың бойында шымырқана ша­тынап, шымырлай ағып, алабұртып жат­қан асау ағыс – ақындық ақиқат, ақындық мінез, ақындық тағылым Жұмекен қаламын отыз жылдық шығармашылық жолында жаңыл­дырмай, сүріндірмей алып өткенін аң­ғарамыз.
Жазғандарында жарық пен жылу, күн­гей мен көлеңке, ақыл мен ашу, мінез бен әдеп әр кез қатар жүретін Жұмекен-Жыр­дың­ табиғаты – сөз бен бояуға қанық, бей­нелі де бедерлі поэзияның биігіне көте­ріл­ген, ойы мен сезімі қатар келіп шарпысқанда жү­рек төрінен от өрілген өзгеше көркем құбылыс.
…Жамандық та ауру шығар, мен емін
таба алмадым.
Әлі адасып келемін.
Мен ешкіммен күреспедім,
күрессе
менің үшін күреседі Өлеңім! – деген екен ақын «Жеті бояу» жинағының бір тұсында.
Ешкімге жалтақтап, жалбаңдамай, сырт момын ғұмыр кешіп, өмірінің баянын өз жырларымен өрген осынау жүрек тебі­ре­нісінде ақындық көріпкел жатқандай. Жа­мандық пен аярлық, зымияндық пен зұ­лымдық секілді жүрек атаулыны жаралар, сұлулық пен сезімді майып етер адам ба­ласына тән көлеңкелі құбылыстың қай-қай­сысы кез келген ұлы суреткердің қала­мынан тамған ащы сия мен көзден аққан жас сынды ақ қағазғамөлдірей қонып тамбайтын ба еді?!
Ащы нәрсе – ашуды, ашу ша­бытты қозғайды, шабыт жырды шақы­ра­ды! Адамзат өмірінің күнгейі мен теріскейін түгендеген ұлы Абай да мына жер үстін жайлаған бейдауа тіршіліктің қай сауалына тауысып жауап алып еді?! Өз қасіретінен – қазақтың қасіретін, қазақтың қасіретінен адам­зат қасіретін көріп, соған ем іздеген ұлы жүрек түбегейлі дауаны ақыры өлмес жыр­дың ащы запыранынан таппады ма?! Зар­лап келіп, дүниеден күңіреніп өткен Мағ­жан тағдыры да жадымызда. Өз отына өзі оранып, өртеніп кеткен қайран Қасымды қалай ұмытармыз?!  Жұмекеннің замандас – ұлы досы Мұқағалидың да басы тұнық, аяғы лай өмір-өзеннің айдынында адалдық пен аярлық майданының азабын қалай кеш­кенін көзімізбен көргенбіз. «Сен – көк­тесің, мен жердемін, сен – періште, мен – пендемін» деп, қайғы-мұңын еркелікке жығып, өмірден ерте кеткен Кеңшіліктің тағдыры да көз алдымыздан кеше өтті… Төлеген, Жұматай өмірлері қай­сы­мыздың өзегімізді өрт болып шалмады?! Апыр-ай! Өртеніп кету ақын атаулының маң­дайына жазылған тағдыры ма еді дейсің осындайда?! «Жасым менің… Арты – қысқа, алды – ұзын» деп өз тағдырын, дәлірек айт­қан­да, өлеңінің тағдырын өзі кесіп-пішіп, кө­рер күнін анықтап кеткен Жұмекен ақын да намыс пен жігердің, өлең мен жырдың өртіне өртеніп кетпеп пе еді?! Ақын, өзі айт­қандай, өмірдің аламан тасыр майда­нын­да­ғы күресте бейімсіздік байқатса бай­қат­қан да шығар. Бірақ  өзегін жарып шыққан өлеңі, ақындық асқақ рухы ақынның өзінен гөрі әлдеқайда күрескер екенін шынында да өмір, уақыт дәлелдеп келеді. Сірә, нағыз ақынның ұлтқа, халыққа сыйлар көл-көсір бақыты да осында жатқан болуы мүмкін.
Мен өткем жоқ.
Өтеді екен жылдар тек,
Бірақ менде қалады екен салмағы, –
деп уақыттың жүрекке артар ауыр жүгін жы­­рымен көтеріп өткен ақын өз өмірінің бая­­нын өзгеше етіп өре білген, жаза біл­ген.
Бір күй шертсем деп едім – шерте алмадым,
Енді маған ақылдың бер тарланын.
Күй алғалы көп болды көңілімді,
Жүрегімді көп болды өрт алғалы… – дейді ол «Өз көзіммен» жинағында.
Бір кітаптан – екіншісіне, екіншіден үшін­шісіне жалғасып отырар өмір, тіршілік туралы толғамдар әр жинақ сайын жаңа қырынан басқаша қарастырылады. Қай кезде де уақытпен бетпе-бет келіп, болмыс­пен, заманмен терезесін тең ұстап, тілдесу – Жұмекен-Жырдың ойы мен бойын даралай түсер басты қағида-мінез. Ақын даламен сырласса да, әке әруағымен сөйлессе де, ұлына ғибратты сөзін айтса да осы бір лирика жанрының үрдісінен жазбайды, жаңылмайды.
Жо-жоқ, мен жәйімді айтып кем­сеңдемен,
Сырымды саған айтам ел сенбеген.
Деп едім бұрын өлсем өз жырымнан,
Ертерек өз тілімнен өлсем деп ем.
«Ұлым, саған айтам» жинағындағы осынау ұлт алдындағы ұлы мақсаттар мен үлкен міндеттерді ойлаудан туындаған, жақсының мерейін асқақтатып, жаманның мысын басып, құтын алар жыр жолдарын оқығанда тағы да өз тағдырын өзі жасаған жанның жан дауысы жүрек пен көңіл пернелерін басып-басып өткендей болады. Балалықтың бал күндері соғыстың өрті мен дертіне кө­мілген жоқшылық пен жетімдіктің шырмауына жегілген ұрпақ тағдырының қарапайым, қайратты сөзі жатқанын аңғармау мүмкін емес. Төрт жолдың бойына ақын өмірі мен арманының, жиғаны мен тергенінің, сүйгені мен түйгенінің іргелі төрт кезеңі сыйып жат­қандай. Айтыңыздаршы, мына фәни-жал­ғанда  жар сүйгісі келмейтін, ұл мен қыз өсіріп, солардың бақыты мен қуанышына ке­нелгісі келмейтін, іргелі ел, қомақты жұрт болып, өзгелермен теңелгісі келмейтін пен­де бар ма? Жоқ! Бұл – Алла тағала адамзат атаулыға бұйыртқан ерекше касиет, теңдесі жоқ қазына. Жырдың айтары – соны қайтсем көлденең қорқаулар­дың шеңгеліне іліндірмей аман сақтай­мын.
Қай қазақ үшін ұлды, елді, тілді, жырды сақтау қай кезде өз шешімін күтер күрделі мәселе болғаны даусыз… Ұлтымыз үшін жуық арада күн тәртібінен түсе қоймас ір­гелі мәселелер бұл. Айтыңыздаршы! Ақын айт­қан төрт сұрақ өлең өмірге келген сонау ал­пысыншы жылдардың ішінде де, мына мін­бені сіз бен бізге бұйыртып тұрған өт­пе­лі дәуірдің өлара кезеңінде де қайсы­мызды ма­заламап жүр? Бұл сөзді Жұмекеннің жал­ғыз ұлы Мағжанға ғана айтпағаны айдан анық.
Осындайда «Мен үшін күреседі Өлеңім!» деген ақынның өз сөзі еріксіз еске оралады. Тіпті, оның «ешкіммен күреспедім» деуі бекер секілді. Күрес орынды-орынсыз жерде байбалам салып, белдесе кету, бет жыртысу емес қой. Ақынның көзі тірісінде жарық көрген жиырмаға тарта жыр жинақ­тарының күллі демі, күретамыры күрестен, ой таласынан бастау алатындай. Ақын кү­рес­кен! Іштей тынып жүріп, аспан астында, жер үстін­де ұшырасар әділетсіздік пен қор­қау­лық атаулымен жанұшыра күрескен! Жы­рының әр жолымен күрескен! Біз бүгін жиі-жиі ауызға алған сол ақын қайсарлығы мен сенімінің астарында ертеңге аманат етер табанды күрестің тағылымы жатқанын аңғарамыз… Өмірде артық мінез танытып, жүрісімен, тұрысымен орынсыз «сүрең» салу­ды әбестік санайтын мәдениетті жан іш­тегі бар айқай-сүреңін әр өлеңінің өне бойы­на салған және қалай салған де­сеңіз­ші?!
Қазақ жырының мерейі мен мәртебесін ойлап, қолына қалам ұстар әлденеше буын ұрпақ ақын рухына әлі талай ат басын бұ­рары, жырын үлгі тұтары, одан үйренері шү­бәсіз. Жұмекен мұңы, Жұмекен қуанышы, Жұмекен айбары мен Жұмекеннің қасіреті өлеңнің өзіндік өнеге мектебін қалыптас­тырары да даусыз.
Ақын жырларындағы ащы айқайды, мі­нін көріп тұрып, мінсізсің деуге аузы бар­ма­ған, артық байбаламға ішкі мәдениеті мен суреткерлік ары жібермеген, уақытқа қас­қая қарап, астарлап болса да өз ойын бүк­пей айтқызған жырдағы көркемдік қуат­ты ерліктің үлгісі деп бағалауымыз керек!
Жұмекеннің образсыз сөйлейтін сәті жоқ. Ол:
Менің демім баяу ғана бір алған –
күрсіну мен сүйсінуден құралған… –
деген қос өрім жолды өмірге әкелу арқылы адам ойы мен сезімін қаншама әсерге бөлейді?! Кісәпірлік пен кісімсу көрсе, көз жұмып, үнсіз қала алмас ақын қаламы сом­даған мына бір көңіл күй көрінісі де тек Жұмекенге жарасатындай.
Жо-жоқ! Жалған!
Өсек айтпа, ей, досым!
Сен қоя тұр, менің тілім сөйлесін.
Өзің айтшы, осы үйдің әр бұрышынан
Көрмедің бе қанағаттың бейнесін?!
Айтып ең ғой кейде мақтау, кейде сын
Сәбиімнің сүйіп тұрып жейдесін.
Неғып қана көрмедің сен осы үйден
Намысшыл бір тіршіліктің бейнесін!..
Алпыс төртінші жылы «Өз көзіммен» кі­табында жарық көрген жолдардың астарында жатқан осы бір адами мінез бен тіршілік проблемалары бізден кейін де өз шешімін оң таба қояды деп кім айта алады?! Өнердің өміршеңдігі мен өлеңнің өмір сүру қабілетінің молдығын аңғартар жыр жолдары осылай өрілсе керек! Ақынның «Ғұмыр деген бір ұзақ күй болады» деген терең, иірімді ой-толғамына да, «Май шам сынды кейде адам өмірі» деген шендестіруіне де шәк келтірмейсің… Сенесің!
Ақын өзінің осынау ұлы дүниенің кішкен­тай бір бөлшегі екенін әсте ұмытпайды:
О, дариға! Өшу деген бар ұғым.
Өшпесең де тағылмайды аз айып.
Әрбір май шам сөнген сайын, жарығым
бара жатқан секілденер азайып…
Өлең – ақын өмірбаяны, жыр – ақын жан дүниесінің айғағы, ойы мен параса­ты­ның айнасы. Жұмекен-Жырдың айдыны кең, аспаны асқақ, өз сөзімен айтқанда, «бұ­тақтары – биікте, тамырлары – тереңде!» Не жазса да, нені жазса да рухани тегінің қай­дан бастау алып жатқанын естен шы­ғар­майды.
Топырақ  деген қасиетті  ұғым – Жұме­кен твор­чествосының алтын діңгегі. Ақын Қо­ша­лақтың құмы мен Ашақтың ақ шағылын жаз­са да, Тобылға қарап тебіренсе де, «Ала­таудың қабағына бұлт қонса, көлеңкесі өлеңі­не түсер» ахуалды бастан өткерсе де, жү­рек түкпірінде отырар осынау алтын дің­гегін әсте естен шығармайды. Ол – ақынның сүйегімен бітіп, қанына сіңген, мінезімен тұта­сып, біте қайнасып кеткен қазақ жері мен сол жерді мекен етіп, ұрпақ көріп, ұлт­тық қалпын бұзбай, тұтастығын сақтап келе жатқан қандас бауырларына, қарапайым жерлестеріне деген ұлы махаббаты. Жыр­дың алтын діңгегі, әсіресе, соңғы «Менің то­пырағым» жинағында өзгеше айшық­та­нып, дараланып, ақын сөзі айбатты, әруақты естіледі. Сұңғыла жырдың қыры көбейіп, сыры тереңдей түседі.  Ақындықтың ақиық мінезі анық аңғарылады.
Tаy жағыма тұрма менің –
тыныс келсін мұз, қардан.
Жылу жасап үйренгем мен
мұз бен қардан, ызғардан.
Жар-жағадай мінбелеме,
шегініп тұр, тұр кейін,
Толқынған бір сәттерімде –
жайпап кетіп жүрмейін…
Міне!… Нағыз ақындық мінез! Ақындық тағдыр!
Егер, мінез тағдырды жасайды десек, тағдырды жырдың анасы деп тануымыз ке­рек. «Ақындардың аспаны бұлтсыз болған емес-ті» деп ақынның өзі айтқандай, ақын­дардың бәрі, әсіресе, бір нәрседе ұқсас, әділетсіздік пен аярлыққа төзбеуде қатты ұксас! Ұлы Жәкеңнің сөзімен айтқанда, әрбір ақынның жүрегінде бір-бір жолбарыс жасырынып жатпай ма? Қажетті жерінде сол жолбарыс нысанасына атылады. «Менің топырағым» – сондай жолбарыс мінезді туынды. Көбіміз байыбына әлі толық жетіп, ба­ғасын беріп үлгере алмай келе жатқан құй­қалы, шұрайлы жырдың табиғаты тым күр­делі.  «Менің топырағым» – Нәжімеденов­тің ақындық тынысын алғау­сыз ашқан шынайы шедевр! Ақын өзінің барлық саналы ғұмырын, сергек өмірін осы кітапты жазуға ұзақ дайындаған­дай елес­тейді. Бас-аяғы үш бөлім, бес тыныстан құ­ралатын осы бір кесек мінезді кемел туындыны оқығанда қазақтың елі мен жері туралы тың толғаныс-толғауды – байыпты да байсалды эпикалық-полифония­лық әуез-сарынды тыңдағандай әсер құшағында боласыз. «Менің топы­рағым» – адам мен жер, аспан мен су, тау мен жыра, кұм мен көл, қала мен дала, әдет пен ғұрып, ескі мен жаңа, ана мен бала, әке мен ұл туралы, өмірдің мәңгілік сипаттарымен қатар пен­деліктің күйкі қырларын, сырларын терең­нен тартар соны шығарма. Ақын ғасырлар мен ғасырларды, замандар мен замандарды, қазақ даласының бүгінгі ой-кескіні мен кешегі сахараның салқар тарихын – аңыз бен ақиқатты ақындық қия­лының құшағына алып, айқара қысады. Биік көтеріліп ұша­ды!
Әрқайсысы бір-бір пьеса, повестің ар­қауы болардай ширығып жатқан сюжетті жыр­лардың тұла бойы тұнған өмір мен шын­дық, өзек өртер ой мен сезімнің өзгеше иірім­дері.
Ақынның «Мәжнүн тал» деген бір өлеңі ерек­ше есте қалады. Жұмекен – жүрек мәж­нүн тал тағдырынан адам ойына келе бер­мейтін жұмыр басты пенде мен жараты­лыс ұқсастығын көреді. Көреді де өмірі жы­лауға, тірлігі мұңаюға жаратылған тағ­дыр­ға арнап жыр жазады. Басу айтады.
Бұ сауал бекер бірақ:
Жылап келген өмірге – кетер жылап.
Талға қара: тайраңдап жапырағы,
Тағы да бір би билеп жатыр, әні,
есуасқа жылау да, күлу де оңай:
емен қайтсін ымыртта ыңылдамай.
Тас қабаққа қарсы өскен емен кәрі,
Кәрі еменнің жағдайы сенен де әрі:
биыл оның көктемі оралмады;
көктем келді, ал саған жаз келеді,
көктеу деген шын бақыт, аз деме оны.
Сырыңды айтып жыласаң, жыла маған,
Көңіліңді түсінем – кінәләман…
Біздің пайымдауымызда, «Мәжнүн тал» жыры – әлемдік классика биігіне көтерілген, үздік үлгілі, өлмейтін өлеңдер санатынан. Қа­зақтың өлең талдау өнері өзінің танымдық салтын бір көрсетер кезі де осындай жыр­лар­дың тұсы болуы керек деп ойлаймын. Бойын­да өмірдің көзге көріне бермес ға­жайып тылсым сыры жасырынған жыр­дың:
Жылап емес мәжнүн тал
өз тағдырын
жырлап тұрған шығар?
Кім біледі?! – деп аяқталуы да заңды, жарасымды. Өз өлеңіне ұрпағын тәрбиелеп, өсіру үшін табанынан тозып, таңды кешке ұрып, төзімін уақытқа шыңдатар ата-анадай қараған, күйінген, сүйінген ақынның бағы жанбай қалмайды. Жазары мен жазғанын осылай аялағанда ғана ақынның айтқаны жүрек­терге жетеді, халқының құрметіне бөленеді. Ақынның қазақ сөзі мен жырының алдын­дағы  жауапкершілігінен біз суреткерлік пен ойшылдықтың осындай ұлы тұлғаларға ғана тән кескін, кейпін көргендей боламыз.

• Аурухана – 83
Июль, 29
20-ы күні реанимацияға түсіп едім. Содан бүгін, 29-нда балконға шығып, күннің көзін көргенімде  көзіме жас келді: ып-ыстық, кәдімгідей, күйдіріп барады. Қайра-а-н, тіршілік.
Июль, 31
40-42 градус. Балконға шалқытып тұрып су шашып ем,  20 минуттан кейін кеуіп кетті. Бу көтерілер деп күтіп ек – о да көрінбеді. Қызған тас та менің бір досым сықылды кепкіш-  ау, сірә, қанша ақша алса да ол үш күннен соң еріні кезеріп, қурап шыға келеді ғой. Тым құрыса, буын байқатсайшы!

Өз өмірінен өзгеге үлгі, өнеге болар ғиб­­рат, мәйек іздеген жанның жан арпалысынан, жүрек соғысынан Жұмекен -Жырдың үзілмес арқауын, жібек желідей болып тартылған мәңгілікке тән болмысын, өлмес өлеңінің демі мен тынысын сезінгендей күй кешеміз.
Ақылға – үміт
артқан кез арға міндет,
Жүрек үшін бәрі ауыр, бәр-бәрі індет…
Жапырақтай жел қаққан дip етпей де
Жарылады деседі жүрек кейде, –
деп, өз өмірінің нүктесін өзі қойған ақын ара­мызда жоқ болғанымен, оның рухы біз­бен бірге!
Иә…
Қазақ жырының мәңгілік төрінен өз ор­нын ойып алған Жұмекен- Жырдың Алаш жұр­тына айтары сарқылмасы, берері ор­таймасы күмәнсіз.
Халқымен бірге жасар, қазақ Өлеңінің мерейін аспандатар қуатты жырға бүгілмес саулық, үгілмес амандық тілейміз!
Қараша, 1995 жыл.
ПІКІР ҚОСУ