Шындық пен көркемдіктің келісімі
Қ.Мұханбетқалиұлының «Тар кезең»
романы туралы
Қазақтың Ұлы Даласының солтүстік-батыс шалғайы, оның да кейінгі ортағасырлық тарихы, соңғы еркін-серпін-тарих уағының өзінде дәуірлер көрпесін көп ашыңқырамай, қымтана бүркеніп жатқандай бір әсер беретін. Сол «олқылықтың» түндігін айқара серпіп тастағандай, еркін үн, ерек бояулы «Тар кезең» эпопеялық тарих-баян өмірге келген еді. Оған да 5 жылдың бедері ауыпты. Осы шығарма 2014 жылы Мемлекеттік сыйлық алғанын да көзіқарақты оқырман біледі.
Тәуелсіздік жылдарында жарық көрген, оның ішінде тарихи ізденіс-тақырыпты шығармалар аз емес. Олар, ең алдымен, талай ағым-саясаттан теперіш көріп, көңіл мен сана шетіне шеттетілген елдік қасиет-шындығымызды тірілту, жалғаны жоқ бар-байлығымыздың шырайын ашу және осы күнгі көкейтесті мәселелерге сол өткендерді зерделеу арқылы жанасу талабын мұрат еткені аян. Осы лекке серпінді бір соны ағын құйылғандай еді… Алғашында танымал қаламгер Қажығали Мұханбетқалиұлының бұл дүниесі туралы аз айтылса да, қазып айтқан біраз ой-пайым болды. Сол тұстағы Мәдениет министрі
М.Құл-Мұхаммедтің Ашық хаты, белгілі жазушы Г.Бельгердің жазба пікірлері, романды талқылау барысында айтылған әріптес-қаламгерлер Ә.Сарай, Т.Әбдіков лебіздері осыған жақсы мысал. Өкінішке қарай, осы тезистік пайымдар, басқа да ой-бастаулар, неге екені белгісіз, осынау туынды төңірегінде, осы өткен 5 жыл ішінде ары қарай заңды дерлік жалғасын таппай, я өзіндік өзге де бір реттерде туындамай қала бергені қызық!
Иә, роман біз білетін біраз дүниеліктерден бітім-болмысымен бірегей. Эпикалық табиғаты бар. Деректер мен мәліметтер молдығы бастан-аяқ тәнті етеді. Кей стандарттар ноқтасын үзген біршама еректігі тағы бар. (Жалпы, «стандарт» деген басноқтаны үзе-бұза жүретін ізденіс, әсіресе, әдебиет пен өнерде, қызық қана емес, дүниеауи тіршілік-тірлікте жан мен рух «шырқын» алатын, өз сүрдегіне қызықтыра шақыратын атойлы жол ғой. Тәуекелі де көп; түсіне қоймаған ортада кінә-күстана ізге түсіп немесе көңілдердің елемеу, немқұрайдылық сияқты шетіне итеріп тастайтын қаупі де бар, қиын талап).
Романның өз композициялық рет-жүлгесін қуалай әңгіме өрбітсек, а дегенде Ресей империясы мүдде-ниеттері мен жан-сарайының қайнаған қазанына түскендей әсерде боласыз. Және бұл сырт көздің кіділеу бақылаушылығы емес, сол ақиқатпен біте-қайнасып жүрген адамның (сұңғыланың) алғаусыз өмір-пайымы ретінде қабылданады. Қай мәселеге де тәуекел еткен шығармашыдан «аяушылықсыз» күтілетін бірінші шеберлік шарты бұл… Сарай фавориті, генерал-фельдмаршал Г.Потемкин (Таврический), Сыртқы істер коллегиясының ІІ бастығы, граф А. Безбородко, Ресей әдебиетінің ХҮІІ ғасыр серкесі Д.Фонвизин, сонау алыстан ара-тұра шаң беретін қазақ қанды Я.Булгаков детальдері, тіпті, патшайым Екатеринаның бір көрінген сәттері сонша шынайы. Салқындау бейнелеуші баян емес, кәдімгі, орыс империясы өмірінің «ішінен ашылған» шындықтар. Фаворитизм, сарай-лауазым интригалары, шен-шекпен төңірегіндегі арғы-бергі шындықтар… Көз майын тауысқан көп зерттеу, зерделеу еңбектің нәтижесі… Орыс авторларының да кей дүниеліктерінде бұл іспетті деректілік пен дәйектілік толымдылығы кездесе бермейтінін ескерсек, қазақ жазушысының сонау өрістегі қарымды құлаш сермесіне шын тәнті боласың… Романдағы басты тұлғалардың бірі, болашақ губерния наместнигі, швед қанды орыс бароны О.Игельстромның сезім-пайымымен қабылданады бұлар. Және де, өз ретіндегі мұң-қайғысы болса да, төңірегіне ашқарақ аран ашқан ұлы империяның астам көкірек-көзі сезіледі… Мұның бәрі өзінше қызық-ау, әйтсе де, осы дүлей ормандай қалың арасынан шым-шымдап, адам жанының нәзік пернесі үн қата бастайды. Ол – әзірге ұлық стандарттарынан тыстау (биіктеу!) болашақ генерал-губернатор Игельстромның өзі ертең барғалы тұрған қазақ даласына, «киргиз-кайсак» айдарлы жұмбақтау халыққа (ұлық көзінде: тентектеу, ойсыздау тобырға) деген көзқарасы.
Иә, Игельстром бұл ретте жауынгерлік, ұлықтық әдеттен бұрын, ең алдымен, адам. Және «көлденең жатқан Жайықтың» шығыс жағын шаң етуге мәжбүр сонау беймаза елдің, қанша жабайы делінсе де, шын болмысын түсінуге тырысады ол. Осы орайда оның тұлғасы кешегі наместник И.Неплюевтен, бүгінгі экспедиция бастығы, генерал Я.Зенбулатовтан, түрлі ағаман-жүзбасы пиғылдарынан бөлектеу, биіктеу. Міне, орыс ұлығының басты ерекшелігі де, және оның сол тарихи кезеңдегі қасірет бастауы да бәлкім осында. Бірақ әл-әзір қолда қуат, жоғарыда патшаның ықылас-көңілі барда ниеттер сонша жарқын… Анығы, ілгерірек озып айтсақ, Сырым батырдың өзі де роман финалында болашақ қиырына күпті көңілмен ұзақ үңіліп қарағанындай, көп қасіретті тарих парақтары ертеңнің «көгілжім көкжиегінің» арғы жағында жатыр-ау… Ал себептер тамыры бүгінде. Олар – бодан жұртты қан қақсата беруден басқаны білмейтін наместник А.Апухтин, генерал Я.Зенбулатов, атаман Д.Донсков, надворный советник П.Чучалов және азғындау шегіне жеткен хан Әбілқайырұлы Нұралының іс-әрекеттері. Бұлардың да үстінде – сырт әлпеті алдампаз, астары терең империяның салқын назары, сабақты саясаты тұрғанын сезінбеу мүмкін емес…
Осы ахуалда «аш ішектей шұбатылған» Жайық-шепке бет алған жаңа ұлық алдында ыза мен кектен мұнар тұтқан қазақ даласы жатты. Онда Алаштың Алшын арысының солтүстік-батыс іргеге табан тіреген ұрпақтары өмір кешуде еді. Қайғы мен зардың, оқ пен оттың өтінде – Байұлы Байбақты Сырым Датұлы жүрген еді.
Көңілге сонша қонған орыс ақиқатынан соң, «қашаннан «Қанды қиян» атанған» (225 б.) Жайықтың Бұхар бетіне жүз ауғанда, бар қасірет-қуаныш, қиын-қызығымен қазақтың кең сахарасының аңқыма самалы жан дүниеңді кеулеп жүре бергендей болады. Киелі Ақ Жайықтың оң жақ, сол жақ беті сол өлкені ен жайлаған ел үшін көзден бұл-бұл ұшып, арманға айнала бастаған кез… Әр таңы үрейде атқан үркіншілік бұрқағы астындағы елдің, әйтсе де, әлпеті шырайлы, бояуы жарқын, ой-санасы орнықты. Ел амандығы, жердің бүтіндігін ойлаған халық тұлғаларының кесім-пайымы сонау империя сарайы есептерінен байыптырақ, адамгершілік сипатты ма, қалай?..
Роман шынайылығының қос қанаты осылайша тең, қуатты серпіледі.
Жаңа ұлықтың келуі желеуімен орыс-казак Жайықтың шығыс бетін тағы бір шауып қалмақ ниетті. Орынбордағы шекті Шүкірәлі бай, мәзін Шәпи, титулярный советник Әбдіжалилұлы Нұрмұхаммед көзінде бұл қатер тым айқын… Құтты қоныс құйқалы Қарақамыс, Жібек, Сұлукөлді тастап көшер «ызғын ел» шұбырындыда, Жем мен Ордың басы, Мұғалжар жықпылдарын паналамақ. Адыра қалар жерді зерлеген батыр көңілінде – «Айрауықтың ащы күйі». Ноғайкөшкен зар тұсын тебіренбей оқу мүмкін емес (135-б.) Тарихи параллель – тым айқын. Пайым – тым ащы. Осы тұс роман сөзінің шырай шарты ғана емес, Сырым батырдың жан азабы ғана емес, автор баянының көркемдік қуаты мен ширықтыра өрбіткен сюжет жауапкершілігі, ең бастысы, соның бәріне деген қуатты жүрек сезімі тоғыса жымдасып, ғажап симфония құрайды.
Роман сюжетінің шоқтықты бір тұсы – батырдың қияндағы Таналық қамалын шабу жоспары да осыдан туындаған. Бұл реттегі батыр толғанысы (150-154 б.б.) жеке адамның ширығуынан гөрі, сол тұстағы жан алып, жан беріскен қазақтың бар кесімді-кетіскен болмысын ашып тұр. Ел билері Малайсары, Өтеулі толғамдары, батырлар Дәуқара-Бармақ өлімі осы идеяның бояуын қанықтыра түскен детальдер. «Орыс мылтық, бұхары мылтық, хиуа шамқал, бағзы қару қозыкөш, күлдірмамай» іспетті сол кез, сол ортаның өзінде экзотикалық дүниелер осы тұста көзге ұрады. Осыншама мәлімет молдығының сыртында хас батырдың сұңғыла тактикасын да автор өзіне тән байырқа баянмен аша береді. Жау кешегі жоңғар секілді өре-өлшемі шамалас дұшпан емес…
Доңыздың «өз майымен өзін ұрғандай», Жем басынан 400 шақырымдай Таналық қамалын «карколе» тактикасымен шабу – айыз қандырардай бір сәт. Бұл рухани тұщым біз білетін эпикалық дүниелердегі «батальді сценалардай» қуатты, бедерлі баяндаудан. Сырым батырдың маңдай соққан «таптаурын» батырлықтан гөрі, қиыннан қиыстырған стратегтік амалы ұтымды-ұтырлы детальдарымен тәнті етеді. Табын Барақ, Тіленші, шекті Көтібар батырлар қимылы осынау ерлік палитрасын айшықтай түскен детальдер… Қамал майоры, атаман, казак жасағы «жәсір болып», орыс қорғаны шабылып, есе қайтқандай. Бірақ қайғысы қалың батырға бұл жеңістен де қанағат шамалы. Себебі, тарих беталысы жақсы емес. Халқының тағдыры қолына сеніп тапсырылған хан Нұралының кесір-қысастығы – жанды жегідей жеген тағы бір қайғы.
Әлі де салқын салтанатынан айырыла қоймаған, бірақ рухани тұрғыдан жадау тартқан хан төңірегі осы композициялық ретте сюжетке өріле бастайды. Пенделік іштарлық пен көкірек бұл ханды өз жұртынан бағзыда айырған. Айырған ғана емес, халқына дегенде отаршыл пиғылға ел-ділін сатып, озбыр саясатқа ғана арқа сүйеген жайы бар. Бұл хан осыдан 54 жыл шамасы бұрын орыс патшасына қол бергенде, «отандасың болмасам да, одақтасың болам, бірге туғаныңдай болмасам да, туыстарыңдай болам» (326-б.) деп, терезесі тең дәрежеде анттасқан Кіші Жүз ханы Әбілқайырдың бел баласы Нұралы еді… Хан ордасындағы осындай ахуалға тереңдеу – көзің көріп, ділің сезіп жүрген күнделікті өмірдей шынайы. Қаламгер бұл орайда өзінің шығармашылық шарты мен авторлық сертіне және берік – селкеусіз, сенімді, шымыр баяндауда шындық өрісіне бекем табан тіреп тұр. Осы жайтты, кезінде бұл тақырыпты «Қазақстан тарихы» атты 5 томдық іргелі еңбектің 3-кітабында ғылыми зерделеп жазған М.Құл-Мұхаммед те жоғарыда аталған хатта нұсқалы айтып еді.
Романның осы тұсында үлкен үш толғаныс үзеңгі қағыстыра бастайды. Олар: «киргиз-кайсак» аталған тағы жұртқа деген Игельстром көқарасындағы күрделі метаморфозалар, шау тартқан Нұралы ханның көңіл-сарайындағы интригалар және Сырым-саясатшы көңілінде туып, беки бастаған аса тәуекелді бір идеялар. Губернатордың бодан жұртқа қайырымдылық көңілі қабатында, «тас-талқан шабылған» Таналық оқиғасынан кейін, «аяқ тарта» сыйлау сезімі пайда болған. Сыйласу, көршілік қарым-қатынас, тұтқын айырбастау сияқты мәмілелі ойларымен Шүкірәлі бай, мәзін Шәпи, советник Нұрмұхаммедті келеге шақырғанында, шекті Шүкірәлінің терезесі тең уәждері мен көзге ұрған қазақы болмыс-мінезі генералды аса тәнті етеді. Үлкен ұлық алдында ой-пайымы терең, ел-халық ретінде сыйлы қатынас ұстануды талап ететін текті жұрттың орнықты дипломатиясы ашылады (327-330-б.б.)… Ал бұл кезде Нұралы хан наместникке хат төпелеп, өз иелігінен кеткен басноқтасыз елді аш бөрідей ләшкерге қалай талаттырудың жолдарын іздеумен әлек еді. Билік басын тойымсыздық пен көкірек меңдесе – ол елдің қасіреті. «Қасқыр да қас қылмайды жолдасына» деп түйетін халық бұл сұқсыр саясаттың беті ашылған күні қанынан қарайған жайы бар. Тама Қадыр, Садыр, табын Тіленші, жағалбайлы Сағыр, Тотайлар «ат жалына жармасатыны» осы тұс. Аузы дуалы билердің басалқасы да осы бір сәттерде кереметімен діл баурайды… Қатепті қара нардай бәрінен де терең, ауыр ой-қайғы кешуші Сырым батыр. Қарға бойлы Қазтуған сөзі көкейде: «Еділді алса, елді алар; енді алмаған не қалар?! Жайықты алса, жанды алар; жанды алған соң нең қалар?!… Бұл қоныстан кетпесең, мұны талақ етпесең, қынама бешпет киерсің; арбаға мәштек жегерсің. Жасауылды – жасақ деп, одаманды – одақ деп, қасына соның ерерсің! Ақылы кетіп, сасқан жұрт… Күндердің күні болғанда, қайғыға шіріп өлерсің… Менің бүйтіп жүргенім – аузы түкті кәуірдің күшті болған салдары-ай! Кәпірден теңдік алуға, қайта келер деймісің, мұсылманның баяғы – Шыңғыстан туған хандары-ай!!!» (443-б.). Ойшыл батыр кетеуі кеткен «Хан кеңесінің» орнына «Халық кеңесін» құруды ойға алғалы қашан! Жағадан алған жағдай, сарытап қайғы, ұйқысыз ой, ақыры оқшау шешімге әкелді. Ежелден үлгісі бар Дала демократиясы бір жаңа нұсқада, ерек шоқтықты үлгіде батыр көңілінде түбегейлі қалыптасады. Алшынның үш аталығына сауын айтылды… Романның бай палитрада жарқырап ашылатын, кең диапазонда көсіле құлаш ұратын, шарықтау тұсы да осы, үш аталықтың жақсылары мен жайсаңдары Ақтөбенің Елек бастауында бас қосқан ұлы Мәжіліс. Биік мүдде мен мақсат, ой мен пайым тоғысқан, бұрқаған вулкандай халық даналығы мен қуатының қайнар бастауы – бүкілхалықтық басқосуда текті жұрт тұлғасы биік бой көтереді. Ежелден батырмен үзеңгілес ысық Қаратау, кете Көккөз, шеркеш Тұрманбет, адай Атағозы би-батырлар (бұл – теңізден алынған тамшыдай ғана мәліметтер) бастауындағы жақсылар мен жайсаңдардың кесім-пайымдары сарабдал-сындарлы халық философиясын ғажап кестелейді (519-573-беттер). Қазақы қатар галереясы, олардың ой-пайым, өзіндік философиясы көп зерделі еңбектің толымды жемісі ретінде көзге ұрып тұр.
Әрине, сол тұстағы дәстүрі берік қазақ қоғамының өкілі ретінде, Сырым хандық билікті түбегейлі жоққа шығара қоймайды. Бірақ елге тұтқа болар қайсысы бар? Есім сұлтанның кескіні анау… Оңтүстік көлеңкесінде манаураған жігерсіз Қайып ханның шарқы ол да мәлім…
Солай Алшын жұртында «Халық Кеңесі» өмірге келді. Сырым батырдың көп күндік ой-азабы осыған әкелді. 1785 жыл, қыркүйек. Тәуекелді шешім. Тұрмысы мен техникасы, «солар билейтін» ой-санасы мәлім деңгейлі қазақ даласында бір айтулы оқиға жүзеге асты. Үш арыс бас біріктірген Кеңестің төбе биі, 32 жасар байбақты Сырым «алдағы алмағайып күндерге ой жіберіп, бұлыңғыр заманының… қандай боларын болжағысы келгендей, көгілжім… көкжиектен көз алмай қарай берді…» Роман осылай аяқталады. Алда – көгілжім-тұманды жылдар, ал батырдың өз өмірінде 17 жыл ары, төртінші мүшелі тұр еді… Демократия жолында ұрынған Еуропада Француз Кеңесіне дейін әлі 94 жыл (Париж коммунасы. 1871 ж.), әлем әлпетін түбегейлі өзгерткен ұлы төңкеріске дейін (ұлы Қазан төңкерісі) 132 жыл!.. Терең талдауды тілеп тұрған тарихи феномен.
Романның біз аңдаған эпикалық табиғатына тоқталсақ… «Эпикалық» деу кей көңілге көлденең көрінер де… Эпопеяның классикалық түсінігінде уақыт пен кеңістік, оқиғалар мен тұлғалар қарамы шығарма ауқымын анықтайтын үлкен факторлар. Романда уақыт-кезең-оқиға ауқымдылығы мен тұлғалар кесектігі бар. Нақты тарихи кезеңнің бір жылын ғана нысанаға алған бұл шығармада «Ноғай көшкен» (135-б.), Шахмамай туралы аңыздар, Еуропадағы алдыңғы кезең оқиғалары, Орыс-түрік соғысы (Ресей-Порта арасындағы саясат), Таврида (Қырым) орыс саясаты, («Қойдың қолаңсасы мен жылқы тері мүңкіген Таврида!» (34-б).
Бұл – кезінде орыс солай мұрын шүйірген Қырым. Бізге мәлімсіздеу дерек…), Қап тауының арғы жағы Грузиядағы патша Ираклий ІІ әрекеті, бергі Кавказдағы мұсылмандар көтерілісі, Верхнеуральскіден – Хажытарханға шейін «аш ішектей шұбатылған» орыс-қазақ шебіндегі оқиғалар және Сырым батырдың өмірі мәнін ертеден айқындағандай «Емелька Пугаш» жорықтарында шыңдалу жолдары ұтырлы, нұсқалы айтылады. Сәттік эпизодтық оқиғалар түрінде көрінгенмен, роман ауқымын ашқан сюжет өріміне өріліп жатыр бәрі. Заманалар мен жағрафия, оқиғалар мен тұлғалар панорамасы осылай кеңге түседі. Мұның бәрін әдіп ете баяндалған нақты 1785 жылғы Сырым қозғалысы, Алшын-арыстағы сол тұстағы толқыныстар да эпикалық ауқымда кестеленген ақиқаттар. Роман жүгі Қазақтың болу-болмауы, халық тағдыры таразыға түскен сондай тар кезең мәселесі. Мұның бәрі кең эпикалық шығарма нышандары деуге толық негіз бар.
Л.Толстой роман жазуда шарт етіп ұстанған «Нені жазу? Кілтін Қалай табу? Қалай жазу?» мәселесі ойға оралады. Сол шарттар түгел тұр.
Этнографиялқ-энциклопедиялық болмыс та осыдан шығады. (Асылы, тарихи дүниеге «этнографиялық» деген кепілдеумен үңілу – әбестік. Егер ол бір автор фантазиясына малшынған «өзгеше тарих» болмаса…). Әрине, өткеннің тарихи антуражы біз үшін этнография… Тарихи кітаптан этнонамалық болмыс шартсыз күтіледі. Этнографиялық шынайылық дегенде, толағай еңбектің шындықтан тепсінген қуатты қос қанаты серпілісін жоғарыда айтып едік. Бір оқырман санап шыққан 130-ға жуық жәдігер сөз бен сөз тіркесі соның бір куәсі… Ал энциклопедиялық табиғатына келсек, қазақ даласының жартысындай аумақ пен қазақ ұлысының үштен бірі шамасын қамтыған романда ересен көп мәлімет бар. Кітаптың шежірелік әлеуетімен бірге деректілік, тарихи шындықтар әдеби көркемдікпен жіксіз жымдасқан. (Нақты бір деталь: кеше өткен заңғар жазушы Тахауи Ахтановтың арғы атасы Достан би бейнесі де сол қатардан…).
Стиль қуаты, бейнелілік бояуы, тіл шырайы – романның басқа да қырлары сияқты, кең толғап, терең талдауды қажет ететін құбылыстар. «…Кең тыныспен, аса байыпты да байсалды көрсете білген, шын мәніндегі көркем туынды» деген бағамдау оқып едік. (Қ.Мұханбетқалиев сайты). Баянға шымырлық, жеңілдік, тіпті, етенелік сезімін беретін – автор стилі. Жеңіл, тартымды қабылданады. Байырғы қазақы сөздердің молдығы ғана емес, оның айшықтана әрленіп, бүгінгі заманауи контексте етене қабысуы – қаламгер еңбегі мен шеберлігінің ісі… Орыс ортасынан бастап, қазақ даласының кең тынысы, немесе ноғай-табиға діндар ортаның өзінде сюжет кілтипан-кібіртіксіз жалғасады. Айшықты, мағыналы детальдер романның әр сәтінде тұр. Мысалы, мәзін Шәпи көзінде таң бозында байқалатын қамал қақпасынан «иретіліп, бүктетіліп шығып жатқан» түсі суық әскер легі, Жайықтың арғы жары басына жарбия қонған «күтірлердің» даланы аңдыған ашкөз бөрі көздеріндей түнгі сарғыш оттары, немсе Айшуақ батырдың пенде болуы мен оның Апақ ұлының қаза табу сәтін алайықшы. Романтикалық сарынды батырлық хикаятының өзгеше бір шешімі. Сонау тұлға мен сурет оқырман жадында ұзақ таңбаланып қалардай…
Иә, романда тұрмыстық детальдер (мәз де болса) аз. Жекелеген тағдыр иірімдері, бізге жақсы мәлім (таптаурын деуге де келеді) сезім лирикалары жоқтың қасы. Көп дүниені өрге сүйрейтін жанды өзектер солар деседі… Дегенмен, кітаптың стандарттан бөлектеу, бірегей табиғатын жоғарыда айттық. Анығында, роман болмысын «тарихи елдік баян» деп анықтаса болар еді. Селкеусіз, біртұтас, мақсатты тарихи баян. Формалық аналог қарастырғанда… модернист Марсель Прусттың «Рәсуа уақытты іздеу» эпопеясы ойға оралды. Ол да селкеусіз, біртұтас, мақсатты баяндау. Тек ол бастан аяқ сезімге, жеке адамның жан-дүниесін қазбалауға құрылған. Тұрмыстық детальдарға, өмірдің басқа қырларына, лирикалық шегіністерге «мойын бұрмаған». Немесе сол… А.Солженицыннің «ГУЛаг архипелагы». 970 беттік ол эпопея да сонау қасіретті кезеңнің бірыңғай, біртұтас баянынан тұрады… Әйтсе де, жоғарыда біз аздап тоқталған дүниенің табиғаты бұлардан бай, бояуы қанық, лебізі шырынды екенін айту керек. Л.Толстой айтқан кемелдіктің бір шарты «шыншылдық және махаббат» бар. Нұрлы сезім де, ақиқат та сонда. Тарихқа обал, ауа жайылған «авторлық фантазия» немесе сірі схематизмнің таптаурын жолы емес, орнықты шындық пен байыпты көркемдіктің келбетті келісімі.
Романдағы тұлғалар, жағдайлар, тарихи-кезеңдік оқиғалар, стиль жеке-жеке талдауларға арқау болар қатпарлы тақырыптар. Шолғыншы сөзден әрігерек, байыпты зердені қажет етіп тұр. Жоғарыда келтірген М.Құл-
Мұхеммедтің 9 тарау бағыт сілтеген Хатындағы кесек ойлар, Г.Бельгер мақаласындағы ағеден пікірлер осыны меңзейді.
Ең ғажабы: табиғаты терең Махаббаттан туған дүние бұл.
Рухани кеңістігімізде кең тынысты, бір кезең шындығын сілкінте көтерген, әдебиетімізге соны тың тақырыптар қосқан, айшықты портреттер мен терең философия кенішін ашқан, қажыр-қуат тепсінген, байыпты-байсалды баяндауда өрілген бірегей туынды – Қажығали Мұханбетқалиұлының «Тар кезең» эпопеясы өмір сүріп жатыр.
Сайлаубай Жұбатырұлы.
ПІКІРЛЕР13