Қазақ тілінде мағынасы жақын болғанымен, ұғымдық аясы мен қызметі бөлек сөздер бар. Солардың бірі – «рәміз» бен «нышан». Күнделікті қолданыста бұл екі атау кейде бірінің орнына бірі жұмсалып жатады. Алайда ғылыми және қоғамдық мәтінде олардың ара-жігін ажыратудың мәні зор. Себебі сөздің дәл қолданылуы ұғымның шекарасын айқындайды, ал ұғымның айқындығы ғылыми тұжырымның нақтылығын қамтамасыз етеді.

Рәміз – белгілі бір мағынаны білдіру үшін таңдалған, жасалған және қоғам тарапынан танылған белгі. Нышан – белгілі бір құбылысты табиғи, себеп-салдарлық немесе тікелей қатынасы арқылы көрсететін белгі. Рәмізде мағына белгіге жүктеледі, нышанда мағына белгінің өзінен танылады. Екі ұғымның ара-жігін ажырататын негізгі өлшем де осы.

Рәміздің табиғаты адамның саналы таңдауымен байланысты. Белгілі бір бейне, түс, дыбыс немесе нысан белгілі бір ұғымды таныту үшін таңдалады. Оған ортақ мағына беріледі. Кей жағдайда мұндай белгі ресми түрде бекітіледі. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туы, Мемлекеттік Елтаңбасы және Мемлекеттік Әнұраны – соның айқын мысалы. Бұлар жай ғана зат немесе көркем бейне емес, мемлекет таныған ресми рәміздер. Мәселен, көк түс табиғатта кездесетін түс ретінде өздігінен мемлекеттік рәмізге айналмайды. Ол Мемлекеттік Тудың құрамында белгілі бір композициямен қолданылып, мемлекеттік белгі ретінде бекітілген кезде рәміздік мәнге ие болады. Демек, рәміздің мағынасы оның сыртқы бейнесінен ғана туындамайды. Белгіге белгілі бір тарихи, мәдени және қоғамдық мазмұн жүктеледі.

Рәміздің басты ерекшелігі – оның белгілі бір мақсатпен таңдалуында. Мемлекеттік Елтаңба елді таныту үшін жасалады. Университет эмблемасы белгілі бір оқу орнын білдіреді. Спорт клубының туы мен таңбасы сол қауымдастықты танытады. Компанияның логотипі ұйымды ажыратуға қызмет етеді. Қаланың төлтаңбасы сол аумақтың тарихын, мәдениетін немесе ерекшелігін көрсетеді. Халықаралық деңгейде медициналық көмекті білдіретін қызыл крест бейнесі де белгілі бір мағынаға ие болған шартты белгі ретінде қолданылады. Бұл белгілердің сыртқы пішіні әртүрлі болғанымен, атқаратын қызметінде ортақ сипат бар: әрқайсысы белгілі бір мағынаны жеткізу үшін таңдалған.

Рәміз белгілі бір қауымға ортақ мағына қалыптастырады. Бір адамның жеке түсінігі рәміздің қоғамдық мәнін анықтамайды. Белгі белгілі бір орта тарапынан қабылданып, танылған кезде тұрақты рәміздік қызмет атқарады. Сондықтан рәмізді қоғамдық жадпен, мәдени тәжірибемен және ортақ түсінікпен байланысты қарастырады.

Ал нышанның табиғаты басқа. Нышан белгілі бір құбылысты білдіру үшін жасалмайды. Ол сол құбылыстың белгісі ретінде табиғи түрде пайда болады немесе онымен тікелей қатынаста болады. Адам нышанға мағына жүктемейді. Ол дайын тұрған белгіні байқап, сол арқылы белгілі бір құбылыс туралы қорытынды жасайды. Түтін – оттың нышаны. Қара бұлт – жауын-шашынның нышаны. Жердің дымқылдығы – жаңбырдың нышаны. Жолдағы аяқ ізі – біреудің сол жерден өткенін көрсететін нышан. Ағаш жапырақтарының сарғаюы мен түсуі – күздің келгенін білдіретін нышан. Бұл белгілердің ешқайсысы белгілі бір мағынаны жеткізу үшін арнайы таңдалған жоқ. Олардың мазмұны нақты құбылыспен байланысынан туындайды.

Нышанға табиғат пен күнделікті өмірден мысал көп. Таңғы шықтың пайда болуы ауа температурасы мен ылғалдылық жағдайының өзгергенін көрсетеді. Өзендегі су деңгейінің көтерілуі жоғары жақтағы жауын-шашынның немесе қардың еруінің нышаны. Аспандағы қою қара бұлт жауын-шашынның жақындағанын көрсетеді. Ағаш бұтақтарының қатты тербелуі желдің күшейгенін білдіреді. Құстардың белгілі бір маусымда жылы жаққа ұшуы табиғи маусымдық өзгерістермен байланысты нышан ретінде танылады. Жол жиегіндегі сынған бұтақтар немесе тапталған шөп біреудің сол жерден өткенін білдіреді. Терезе әйнегінің булануы бөлме ішіндегі температура мен ылғалдылықтың өзгергенін көрсетеді. Үйдің немесе ғимараттың қабырғасындағы сызат белгілі бір құрылымдық өзгерістің нышаны. Көлік қозғалтқышынан шыққан ерекше дыбыс оның техникалық жағдайында өзгеріс болғанын көрсетеді.

Күнделікті тұрмыста да нышандық сипаттағы белгілер жиі кездеседі. Шәйнектен шыққан будың қоюлануы судың қайнауға жақындағанын көрсетеді. Жолдың бетінде қалған су іздері аңның немесе адамның жаңбырдан кейін жүргенін білдіреді. Үй ішіндегі жарықтың жануы ғимаратта адамның бар екенін көрсетеді. Адамның шаршаңқы жүрісі оның қажығанын аңғартады. Дауыс ырғағының өзгеруі адамның толқығанын немесе қобалжығанын білдіреді. Адамның бет-жүзіндегі өзгерістер де оның көңіл күйі туралы белгілі бір мәлімет бере алады. Мұнда ешкім бұл белгілерді арнайы жасап, белгілі бір мағынамен бекіткен жоқ. Адам дайын тұрған белгіні байқап, одан белгілі бір қорытынды шығарады. Яғни нышанның мағынасы алдын ала белгіленген шартты келісімнен емес, нақты құбылыс пен оның белгісі арасындағы табиғи, себеп-салдарлық немесе тікелей қатынастан қалыптасады.

Ғылыми зерттеулерде де нышанның осындай қызметі бар. Белгілі бір заттың түсінің өзгеруі химиялық реакцияның жүргенін көрсетеді. Тау жыныстарындағы белгілі бір өзгерістер жер қойнауындағы геологиялық процестер туралы ақпарат береді. Астрономияда аспан денелерінен алынған сәуле олардың физикалық қасиеттерін зерттеуге мүмкіндік тудырады. Мұнда зерттеуші белгіге алдын ала шартты мағына бермейді. Ол байқалған белгі мен белгілі бір құбылыстың арасындағы қатынасты анықтап, соған сүйене отырып қорытынды жасайды.

Рәміз бен нышанның айырмашылығын бір бейненің әртүрлі қолданысынан да көрінеді. Бүркіт – табиғи нысан. Оның табиғи ортадағы тіршілігі белгілі бір нышандық белгілермен байланысты болуы мүмкін. Ал бүркіт бейнесі белгілі бір мемлекеттің немесе ұйымның ресми белгісіне енгізіліп, еркіндік, биіктік немесе қырағылық сияқты ұғымдарды білдірсе, ол рәміздік қызмет атқарады. Көгершін де осындай мысал. Табиғи ортада көгершіннің белгілі бір жерде ұшып жүруі сол маңда құстардың бар екенін көрсетуі мүмкін. Бұл – нышандық сипат. Ал көгершіннің бейнесі бейбітшілік ұғымын білдіру үшін қолданылса, ол рәміздік белгіге айналады. Жасыл жапырақтың табиғи түсі мен күйі өсімдіктің жағдайы туралы ақпарат береді. Бұл – нышандық сипат. Ал жасыл жапырақтың арнайы ұйымның логотипіне енгізіліп, қоршаған ортаны қорғау идеясын білдіруі – рәміздік қызмет. Алау бейнесінен де осы айырмашылықты байқауға болады. Табиғи оттың жануы белгілі бір заттың жанып жатқанын көрсетеді. Бұл – нышандық белгі. Ал алау бейнесі эмблемаға енгізіліп, білімді, спортты немесе белгілі бір қоғамдық идеяны танытса, оның қызметі рәміздік сипатқа ие болады. Тау бейнесі де қолданылу жағдайына қарай әртүрлі қызмет атқарады. Табиғаттағы тау – географиялық нысан. Ал тау бейнесі елді мекеннің немесе ұйымның эмблемасына енгізіліп, туған жерді, биіктікті немесе тұрақтылықты білдірсе, ол рәмізге айналады. Күн бейнесінің қолданысында да осындай айырмашылық бар. Аспандағы күн – табиғи нысан. Күннің шығуы мен батуы табиғи құбылыстардың барысын көрсетеді. Ал күн бейнесі арнайы таңба құрамында қолданылып, белгілі бір идеяны немесе құндылықты танытса, ол рәміздік мәнге ие болады. Емен жапырағы табиғатта өсімдіктің бір бөлігі ретінде өмір сүреді. Оның түсі мен күйі өсімдіктің жағдайын көрсетеді. Ал емен жапырағының бейнесі ұйым эмблемасына енгізіліп, беріктік пен тұрақтылықты білдірсе, оның қызметі рәміздік сипатқа көшеді. Жылқы мен домбыра бейнелерінен де осы ерекшелікті көруге болады. Жылқы – жануар, домбыра – музыкалық аспап. Бірақ олардың бейнелері ұлттық мәдениетті, дәстүрді немесе тарихи мұраны таныту мақсатында қолданылса, рәміздік мағынаға ие болады. Шаңырақ та нақты заттың бейнесі болғанымен, белгілі бір мәдени контексте ортақ үй, отбасы, бірлік ұғымдарын білдіретін рәміздік мәнге ие болады.

Бұл мысалдардың барлығы бір бейненің әр жағдайда әртүрлі қызмет атқара алатынын көрсетеді. Табиғи ортада ол белгілі бір құбылыстың нышаны болуы мүмкін, ал адам саналы түрде таңдап, оған ортақ мағына жүктеген жағдайда рәміздік сипатқа ие болады. Сондықтан белгілі бір бейненің рәміз немесе нышан екенін оның сыртқы пішініне қарап қана анықтау жеткіліксіз. Оның қандай жағдайда, қандай мақсатпен және қандай мағынада қолданылғанын ескеру қажет. Осыдан бір маңызды қағида шығады: рәміздік немесе нышандық сипат бейненің сыртқы түріне ғана байланысты анықталмайды. Оның қызметі мен мағынасы қолданылу жағдайына қарай айқындалады. Табиғи ортада белгілі бір құбылысты көрсеткен белгі нышандық қызмет атқарады. Ал сол бейне белгілі бір ұғымды таныту үшін таңдалып, қоғам тарапынан қабылданса, рәміздік сипатқа ие болады.

«Рәміз» сөзінің қазіргі қолданыс аясы кеңейіп келеді. Кейде кез келген белгі, бейне немесе нышан рәміз деп аталады. Мұндай қолданыс күнделікті тілде түсінікті болғанымен, ғылыми және ресми мәтінде ұғымдардың шекарасын сақтау қажет. Өйткені әрбір белгі рәміз бола бермейді. Түтін – оттың рәмізі емес, нышаны. Қара бұлт – жаңбырдың рәмізі емес, жауын-шашынның нышаны. Аяқ ізі – адамның жүргенінің рәмізі емес, оның сол жерден өткенін көрсететін нышан. Ал Мемлекеттік Ту – Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәмізі. Бұл мысалдардың айырмашылығы анық: алғашқы белгілер өздері көрсететін құбылыспен табиғи немесе тікелей қатынаста болса, Мемлекеттік Ту белгілі бір мемлекеттік мағынаны білдіру үшін таңдалып, ресми түрде бекітілген.

Нышанның мағынасын түсіну үшін арнайы заңды немесе қаулыны білу міндетті емес. Түтін мен оттың, аяқ ізі мен адамның жүрген жерінің, дымқыл жер мен жаңбырдың арасындағы қатынасты бақылау жеткілікті. Ал рәміздік белгінің мағынасын түсіну үшін оның қандай ұғымды білдіретіні туралы қоғамдық немесе мәдени түсінік қажет.

Рәміздің қоғамдық сипаты ұлттық мәдениеттен де байқалады. Домбыра – нақты музыкалық аспап. Бірақ оның бейнесі ұлттық өнерді таныту мақсатында қолданылған кезде мәдени рәміздік қызмет атқарады. Шаңырақ та нақты заттың бейнесі. Алайда белгілі бір мәдени контексте ол ортақ үй, отбасы, бірлік сияқты ұғымдарды білдіретін рәміз ретінде танылады.

Рәміздің қоғамдық сипаты оның негізгі ерекшеліктерінің бірі. Белгілі бір белгі жеке адамның түсінігімен ғана рәмізге айналмайды. Ол белгілі бір қауым үшін ортақ мағынаға ие болуы қажет. Мемлекеттік рәміздердің мәні де осында. Олар мемлекет пен қоғам таныған ортақ құндылықтарды білдіреді.

Ал нышан үшін мұндай қоғамдық келісім талап етілмейді. Түтіннің отты көрсететіні немесе терезедегі будың температура мен ылғалдылық өзгерісін білдіретіні туралы арнайы ресми келісім қажет емес. Нышанның мағынасы оның нақты құбылыспен қатынасынан қалыптасады.

Сондықтан рәміз бен нышанды ажыратудың негізгі өлшемі – олардың мағына қалыптастыру тәсілі. Рәмізде белгілі бір белгі таңдалып, оған қоғамдық немесе мәдени мағына беріледі. Нышанда белгі белгілі бір құбылыспен табиғи, себеп-салдарлық немесе тікелей қатынас арқылы байланысады.

Рәміз бен нышанның айырмашылығын бірнеше жұп арқылы да нақтылауға болады. Түтін – оттың нышаны, ал өрт қауіпсіздігіне арналған арнайы белгі – рәміздік белгі. Қара бұлт – жауын-шашынның нышаны, ал жаңбырды бейнелейтін пиктограмма – шартты белгі. Аяқ ізі – адамның жүргенінің нышаны, ал жаяу жүргінші бейнесі бар жол белгісі – алдын ала белгіленген мағынаны жеткізетін рәміздік белгі. Дене қызуының көтерілуі ағзадағы өзгерістің нышаны, ал медициналық ұйымның эмблемасы – сол мекемені танытатын рәміздік белгі.

Бұл мысалдардан көрінетіні – нышанда мағына белгі мен құбылыстың арасындағы қатынастан туындайды, ал рәмізде мағына белгіге қоғамдық тұрғыдан бекітіледі. Бірінде адам белгіден құбылысты таниды, екіншісінде адам белгілі бір ұғымды белгі арқылы танытады.

Сондықтан «рәміз» бен «нышан» ұғымдарын ажырату жай ғана сөз таңдауы емес. Бұл – ғылыми терминнің мазмұнын нақтылау мәселесі. Ұғымның атауы оның мазмұнымен сәйкес келсе, ғылыми мәтіндегі ой да анық беріледі.

Қазақ тілінде әр сөздің өзіндік мағыналық салмағы бар. «Рәміз» бен «нышан» атауларының ара-жігін ажырату осы мүмкіндікті тиімді пайдалануға жол ашады. Рәміз – белгілі бір мағынаны білдіру үшін арнайы таңдалған, қоғам тарапынан танылған және кей жағдайда ресми түрде бекітілген белгі. Нышан – белгілі бір құбылысты табиғи, себеп-салдарлық немесе тікелей қатынасы арқылы көрсететін белгі.

Рәмізде адам белгі таңдайды және оған ортақ мағына береді. Нышанда адам дайын тұрған белгіні байқайды және сол арқылы белгілі бір құбылыс туралы қорытынды жасайды. Рәміз қоғамдық келісімге сүйенеді. Нышан табиғи немесе тікелей қатынасқа сүйенеді.

Осы айырмашылықты бір сөйлеммен түйіндеуге болады: рәміз – мағына жүктелген белгі, нышан – құбылысты көрсететін белгі. Ал «Рәміз – ресми белгі, нышан – табиғи белгі» деген қысқа тұжырым екі ұғымның арасындағы негізгі айырмашылықты айқын көрсететін тілдік формула бола алады.