ХХ ғасыр басындағы қазақ баспасөзі, ағартушылық және қоғамдық ой тарихы
КІРІСПЕ
ХХ ғасырдың басы қазақ қоғамы үшін саяси, әлеуметтік және мәдени өзгерістер тереңдей түскен кезең болды. Дәстүрлі шаруашылық қатынастары жаңа әкімшілік тәртіппен бетпе-бет келді; жерді пайдалану мәселесі шиеленісті; оқу-білімге, жазба мәдениетке және қоғамдық ақпаратқа деген сұраныс өсті. Осындай жағдайда қазақ оқығандары халықтың тұрмысын сипаттап қана қоймай, оның болашағын қалай құруға болатыны жөнінде пікір айтуға ұмтылды. Ұлттық сана дәл осындай тарихи түйісулерде айқындала түседі: қоғам өз жағдайын танып, ортақ мәселелерді атап, соларға жауап іздей бастағанда, жеке тәжірибелердің арасында ортақ мағына қалыптасады.
Ұлттық сананың қалыптасуына әсер ететін факторлар көп. Тіл мен тарихи жады маңызды болғанымен, олар жалғыз жеткіліксіз. Қоғамдық мәселелерді түсіну, білімге ұмтылу, әлеуметтік әділет туралы ойлану, өзге пікірді тыңдау және ортақ келешекке жауапкершілікпен қарау да осы ұғымның құрамына кіреді. Мерзімді баспасөз осы үдерістің маңызды тетігі болды. Газет-журнал оқырманға ақпарат беріп қана қоймай, оқиғаларды түсіндіруге, әртүрлі пікірді салыстыруға және жергілікті қиындықтарды кең қоғамдық мәселе ретінде тануға мүмкіндік берді.
Қазақ тіліндегі алғашқы мерзімді басылымдардың бірі саналатын «Айқап» журналы осы тұрғыдан айрықша назар аударуға лайық. Журнал Троицк қаласында 1911 жылы шыға бастады, редакторы Мұхамеджан Сералин болды. Басылым 1915 жылға дейін жарық көріп, оқу-ағарту, жер, шаруашылық, әйелдердің жағдайы, тіл мен әдебиет тәрізді тақырыптарды көтерді. Дереккөздерде нөмір саны жөнінде айырмашылық кездеседі: кейбір материалда 88, кейбірінде 89 саны көрсетіледі. Сондықтан ғылыми мәтінде нақты бір санды абсолютті түрде бекітпей, бұл айырмашылықты библиографиялық есептеу мен сақталған нөмірлерді санау тәсіліне байланысты тексеруді қажет ететін мәселе ретінде көрсету орынды [1].
Зерттеу тақырыбының өзектілігі «Айқаптың» өткендегі қызметімен ғана шектелмейді. Қазіргі қоғамда ақпарат көлемі артқанымен, деректі тексеру, пікір мен фактіні ажырату, күрделі мәселені бірнеше қырынан қарастыру қажеттілігі сақталып отыр. «Айқап» тарихы қоғамдық пікірдің бірден қалыптаспайтынын, оның талқылау, түсіндіру және дәлел іздеу арқылы дамитынын көрсететін тарихи тәжірибе ұсынады.
Мақаланың мақсаты – «Айқап» журналының ұлттық сананы оятудағы рөлін тарихи контекст, редакциялық ұстаным, негізгі тақырыптар және қоғамдық пікірге ықпал ету тетіктері арқылы талдау. Міндеттері: ұлттық сана ұғымын нақтылау; журналдың құрылу жағдайын сипаттау; білім, жер, отырықшылық, әйелдер мәселесі мен тіл тақырыптарының мазмұнын ашу; басылымның қоғамдық пікір қалыптастырудағы орнын бағалау; ықпалы мен шектеулерін сыни тұрғыдан көрсету. Зерттеу әдістері ретінде тарихи-сипаттамалық, тақырыптық, салыстырмалы талдау және дереккөздерді сыни бағалау қолданылды.
Ұлттық сана – адамның белгілі бір халықтың тарихи-мәдени қауымдастығына қатыстылығын сезінуімен шектелмейтін күрделі құбылыс. Ол ортақ тілге, мәдени мұраға, тарихи тәжірибеге құрметті, қоғамның мүддесін түсінуді және болашаққа қатысты жауапкершілікті қамтиды. Ұлттық сана адамның өзін қоғамнан бөлек қарастырмай, өз өміріне әсер ететін әлеуметтік жағдайларды ортақ тарихпен байланыстыра білуінен көрінеді. Сондықтан оны тек эмоциялық мақтанышпен өлшеу жеткіліксіз; оның мазмұнында білім, сын тұрғысынан ойлау және қоғамдық қатысу да бар.
ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамында ұлттық сананың дамуына бірнеше фактор әсер етті. Империялық әкімшілік жүйе мен қоныстандыру саясаты жер мен басқару қатынастарына ықпал етті. Сонымен қатар жаңа үлгідегі мектептер, медреселер, баспа ісі және қалалық орта білімді адамдардың қоғамдық талқылауға қатысу мүмкіндігін кеңейтті. Қазақ оқығандары ел ішіндегі мәселелерді жазба түрде талқылап, өзге аймақтардағы оқиғалармен салыстыруға ұмтылды. Мерзімді басылым осы тәжірибені тұрақты әрі сақталатын формаға түсірді.
Ұлттық ойдың дамуын тек бір журналдың немесе бір тұлғаның еңбегімен түсіндіру тарихи шындықты тарылтады. Оған ағартушылық дәстүр, ауыз әдебиеті, мұсылмандық оқу орындары, Ресей империясындағы саяси өзгерістер және қазақ қоғамының ішкі қажеттіліктері әсер етті. «Айқап» осы факторлардың тоғысқан жерінде пайда болды. Оның ерекшелігі – күнделікті тұрмысқа қатысты сұрақтарды жалпы қоғамдық даму мәселелерімен байланыстыра қарастыруға ұмтылуында.
Баспасөз ұлттық сананың дамуына екі негізгі жолмен ықпал ете алады. Біріншісі – ақпараттық жол: оқырман басқа өңірдегі оқиғалар мен көзқарастар туралы біліп, өзінің тәжірибесін салыстыру мүмкіндігіне ие болады. Екіншісі – түсіндіру жолы: автор белгілі бір мәселенің себептері мен салдарын талдап, оны жеке оқиғадан кең қоғамдық құбылыс деңгейіне көтереді. Мысалы, жер тапшылығы жеке шаруаның қиындығы ретінде ғана емес, халықтың шаруашылық болашағына әсер ететін мәселе ретінде қарастырылса, оның қоғамдық мәні өзгереді.
Ұлттық сана мен қоғам ішіндегі пікір бірлігін шатастыруға болмайды. Ұлттық мүддеге алаңдайтын адамдардың даму жолы туралы көзқарастары әртүрлі болуы мүмкін. Бірі білім беру мен отырықшылыққа басымдық берсе, екіншісі дәстүрлі шаруашылықтың ерекшелігін сақтауды маңызды санауы ықтимал. Бұл айырмашылықтар ұлттық сананың жоқтығын емес, қоғамның болашағына қатысты нақты ізденіс жүргенін көрсетеді. «Айқап» төңірегіндегі пікірталастарды осындай күрделі тарихи ортада қарастыру қажет.
«Айқап» журналы 1911 жылы Троицк қаласында жарық көре бастады. Басылымның ұйымдастырушысы әрі редакторы Мұхамеджан Сералин болды. Зерттеу материалдарында журналдың алғашқы саны 1911 жылғы қаңтарда шыққаны және басылымның 1915 жылға дейін өмір сүргені көрсетіледі [1]. Троицк қаласының таңдалуы кездейсоқ емес еді: ол кезеңде қала сауда, білім және баспа байланыстары бар орталықтардың бірі саналды. Қазақ тіліндегі журналдың сол ортада шығуы қазақ оқырманына бағытталған жазба ақпарат кеңістігін қалыптастыруға мүмкіндік берді.
Журналдың шығу тарихына қатысты деректерде нөмір саны жөнінде бірізділік жоқ. «Айқап» туралы кейбір анықтамалық материалдарда 88 саны, өзге дереккөздерде 89 саны берілген [1]. Мұндай айырмашылықты елемей кету немесе тек бір санды еш түсіндірмесіз қабылдау ғылыми дәлдікке сай емес. Ескі мерзімді басылымдардың нөмірленуі, сақталған даналар және кейінгі библиографиялық есептер кейде бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан бұл мақалада негізгі тарихи факт – журналдың 1911–1915 жылдары шыққаны – басым алынады, ал нөмір саны дереккөздер арасында айырмашылығы бар мәлімет ретінде белгіленеді.
Кейбір деректерде журнал алғашқы кезеңде айына бір рет, кейінірек айына екі рет шыққаны айтылады [1]. Басылым көлемі мен таралымы туралы көрсеткіштер де әр дереккөзде өзгеше берілуі мүмкін. Мұндай жағдайда таралым туралы нақты санды тексерусіз абсолютті дерек ретінде ұсынбаған жөн. Негізгі қорытынды – журнал тұрақты басылым ретінде өмір сүріп, қаржылық және ұйымдастырушылық қиындықтарға қарамастан бірнеше жыл бойы қоғамдық пікір алаңы қызметін атқарды.
Мерзімді журнал шығару сол дәуірде елеулі ұйымдастырушылық еңбекті талап етті. Редакцияға авторлардан материал жинау, мәтіндерді өңдеу, баспаханамен келісу, шығынды жабу және журналды оқырманға жеткізу міндеттері жүктелді. Тұрақты жазылым мен кең тарату жүйесі болмаған жағдайда, басылымның өміршеңдігі оқырманның қолдауына және ұйымдастырушылардың табандылығына тәуелді болды. «Айқаптың» бірнеше жыл бойы жарық көруі қазақ тіліндегі жазба қоғамдық ойға сұраныс болғанын көрсетеді.
Журналдың тақырыптық ауқымы кең еді. Онда оқу-ағарту, жер қатынастары, отырықшылық, шаруашылық, әйелдердің қоғамдық жағдайы, тіл, әдебиет және ел ішіндегі әлеуметтік мәселелер қозғалды [1]. Бұл тақырыптардың бір басылымда қатар қарастырылуы қоғам дамуын бір ғана саламен шектеуге болмайтынын аңғартады. Білім экономикамен, тіл мәдениетпен, ал әлеуметтік қатынастар халықтың келешегімен байланысып жатты. «Айқаптың» қоғамдық мәні осы байланыстарды оқырманға көрсетуге ұмтылуынан байқалады.
Басылымды тарихи дерек ретінде пайдаланғанда оның авторларының пікірін бүкіл қазақ қоғамының ортақ көзқарасы деп қабылдауға болмайды. Журнал белгілі бір аудиторияға жетті, оның редакциялық мүмкіндігі мен таралымы шектеулі болды, ал авторлар өз дәуірінің түсініктері мен тәжірибесіне сүйенді. Дегенмен дәл осы шектеулерді ескере отырып қарастырғанда «Айқап» ХХ ғасыр басындағы қоғамдық ойдың маңызды куәлігі ретінде бағаланады.
Мұхамеджан Сералиннің есімі «Айқап» журналының тарихымен тығыз байланысты. Ол редактор ретінде басылымның мазмұнын ұйымдастыруға, авторлармен байланыс орнатуға және журналдың тұрақты шығуына жауапты болды. Редакторлық қызмет тек дайын мәтінді жариялаудан тұрмайды: қандай тақырыптың маңызды екенін анықтау, оқырманға түсінікті тіл табу, материалдардың сапасын бақылау және басылымның бағытын сақтау қажет. Осы тұрғыдан Сералиннің еңбегі қазақ тіліндегі мерзімді баспасөздің қалыптасу тәжірибесінің бір бөлігі болды [3].
Редактордың ықпалы журналдың тақырыптық таңдауынан көрінеді. «Айқап» оқу, жер, отырықшылық, әлеуметтік қатынас және әдебиет тақырыптарын қатар көтерді. Мұндай таңдау қоғамдық дамуды кешенді түрде түсіндіруге ұмтылыс барын аңғартады. Халықтың тұрмысын жақсарту үшін тек сыртқы жағдайды сынау жеткіліксіз; білімге қолжетімділік, шаруашылықты ұйымдастыру, тіл мен мәдениетті дамыту және қоғамдық пікір алмасу да қажет деген ой басылымның жалпы бағытымен сабақтас.
Сералиннің қызметін бір адамның ерлігіне ғана телу дұрыс емес. Журналды шығаруға авторлар, көмекшілер, баспахана қызметкерлері, жазылым жасаған оқырмандар және басқа да қолдаушылар қатысқан. Мерзімді басылымның өміршеңдігі бір адамның ниетінен бөлек, оны қолдайтын қоғамдық ортаға тәуелді. Сондықтан «Айқапты» жеке редактордың жобасы ретінде ғана емес, қазақ тіліндегі ақпарат пен пікірталасқа деген сұраныстың көрінісі ретінде қарастырған жөн.
Тарихи тұлғаларды бүгінгі өлшеммен ғана бағалау біржақтылыққа әкелуі мүмкін. ХХ ғасыр басындағы редакторлар ақпарат тарату технологиясы шектеулі, қаржылық тұрақтылығы әлсіз және қоғамдық өзгерістер күрделі жағдайда еңбек етті. Қазіргі редакциялардың цифрлық тарату, жылдам байланыс және кең аудиторияға қол жеткізу мүмкіндіктері ол кезде болған жоқ. Осы тарихи жағдайды ескеру Сералин мен оның замандастарының еңбегін нақты бағалауға көмектеседі.
Редакторлық жауапкершіліктің тағы бір қыры – қоғамдық мәселеге назар аударту. Журналда бір мәселенің қайта-қайта талқылануы оқырманға оны кездейсоқ оқиға емес, ұзақ мерзімді шешімді қажет ететін құбылыс ретінде қарауға мүмкіндік берді. Осылайша, редакторлық жұмыс қоғамдық ойды бірден өзгертіп жібермесе де, талқылауға лайық мәселелердің шеңберін белгілеуге ықпал етті.
Бұл бөлімнің негізгі түйіні – «Айқап» білімді жеке табысқа жетудің ғана жолы емес, қоғамның өзін тануына мүмкіндік беретін күш ретінде ұсынды. Білім алған адам өз құқығын, шаруашылықтағы мүмкіндігін және заман өзгерісінің бағытын жақсырақ түсіне алады. Демек, ағартушылық ұлттық сананың сыртқы қосымшасы емес, оның ішкі тіректерінің бірі болды.
«Айқап» журналының негізгі бағыттарының бірі – оқу-білімді қоғам дамуының шарты ретінде қарастыру. Білім туралы пікір сол кезеңде тек мектеп ашу немесе сауат үйрету мәселесімен шектелген жоқ. Ол адамның жаңа әлеуметтік жағдайды түсінуіне, ресми құжаттармен жұмыс істеуіне, есеп жүргізуіне, шаруашылық тәжірибесін жетілдіруіне және қоғамдық пікірге қатысуына қатысты болды. Осы мағынада ағартушылық идеясы жеке адамның дамуын халықтың болашағымен байланыстырды [1].
Сауаттылық қоғамдық қатысу мүмкіндігін кеңейтеді. Жазба ақпаратты түсінетін адам өзіне қатысты шешімдердің мазмұнын бағалай алады, басқа өңірлердегі тәжірибемен танысады және өз ойын дәлелмен жеткізуге үйренеді. Білім қоғамдағы барлық мәселені автоматты түрде шешпейді, бірақ оларды түсіну мен шешім іздеудің мүмкіндігін арттырады. «Айқаптың» оқу-ағарту тақырыбына назар аударуы осы қажеттіліктің қоғамдық деңгейде сезілгенін көрсетеді.
Білімнің қолжетімділігі біркелкі болмағанын да ескеру керек. Мектептердің аздығы, оқулық пен мұғалім тапшылығы, отбасының экономикалық жағдайы және қыз балалардың оқуына қатысты әлеуметтік кедергілер сауаттылықтың таралуына әсер етті. Журналдың білімге шақыруы осы қиындықтарды бірден жойған жоқ, бірақ оларды талқылауға шығаруға көмектесті. Қоғамдық мәселе туралы жазу оның шешілуіне кепіл болмаса да, үнсіз қалған кедергіні көрінетін етеді.
Ағартушылықтың тілмен байланысы ерекше. Қазақ тіліндегі журнал күрделі қоғамдық мәселелерді оқырманға өз тілінде түсіндіруге ұмтылды. Бұл жаңа ұғымдарды қазақша жеткізуге, жазба тілдің мүмкіндігін кеңейтуге және ақпаратты кеңірек ортаға жақындатуға жағдай жасады. Қоғамдық ойды өз тілінде жеткізу – ұлттық сананың маңызды қыры, өйткені тіл арқылы адамдар өз тәжірибесін атауға және ортақ ұғымдар қалыптастыруға мүмкіндік алады.
Қазіргі кезеңмен салыстырғанда, білімнің мазмұны өзгергенімен, негізгі қағида сақталады. Бүгінгі сауаттылық мәтін оқумен ғана өлшенбейді; ол дереккөзді тексеру, дәлел мен пікірді ажырату, сандық ақпаратты түсіну және медиадағы манипуляцияны байқау қабілеттерін де қамтиды. «Айқаптың» ағартушылық бағытын қазіргі қоғамға қатысты осындай кең түсінікпен байланыстыруға болады. Журналдың мұрасы білімнің жеке жетістік қана емес, ортақ қоғамдық ресурс екенін еске салады.
Жер туралы мәселенің қоғамдық санаға әсері оның күнделікті өмірмен тікелей байланысында еді. Абстрактілі саяси ұғымнан гөрі жердің тарылуы, жайылымның өзгеруі, қоныс пен күнкөрістің қиындауы оқырманға бірден түсінікті болатын. «Айқап» осы нақты тәжірибені ортақ қоғамдық сұраққа айналдыруға көмектесті.
ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамында жер мәселесі күнделікті тұрмысқа да, халықтың ұзақ мерзімді болашағына да тікелей қатысты болды. Дәстүрлі мал шаруашылығы жайылымға, маусымдық көшуге және табиғи орта жағдайына тәуелді еді. Жер қатынастарының өзгеруі мен қоныстандыру саясаты шаруашылық жүргізу мүмкіндіктеріне әсер етті. Сондықтан жер туралы пікірталас белгілі бір аумақты пайдалану жөніндегі сұрақтан кеңірек, экономикалық дербестік пен әлеуметтік тұрақтылық мәселесіне айналды [4].
«Айқап» беттерінде жер мен отырықшылық мәселелерінің көтерілуі қазақ зиялыларының даму жолы туралы біркелкі ойламағанын көрсетеді. Кейбір авторлар тұрақты қоныс құру, егіншілікке бейімделу және жерді тиімді пайдалану қажеттігіне назар аударды. Басқалары көшпелі мал шаруашылығының табиғи және экономикалық ерекшеліктерін ескеріп, жердің тарылуы жаңа қауіп тудыруы мүмкін екенін алға тартты. Бұл пікірлерді қарапайым түрде «жаңашылдар» мен «дәстүршілдер» деп екіге бөлу мәселенің күрделілігін жасырады.
Жер тақырыбы ұлттық сананың дамуына бірнеше жолмен әсер етті. Жеке отбасының шаруашылық қиындығы жалпы қоғамдық мәселе ретінде қарастырылды. Жерді пайдалану тәртібі халықтың болашақтағы кәсібі, тұрмысы және ұрпақ мүмкіндігімен байланыстырылды. Оқырманға өзгеріп жатқан жағдайды тек сыртқы оқиға ретінде емес, ортақ мүддеге әсер ететін құбылыс ретінде бағалау ұсынылды. Осылайша баспасөз әлеуметтік тәжірибені қоғамдық түсінікке айналдыруға қатыса алды.
Жер мәселесін қазіргі көзқараспен талдағанда табиғи ресурсты пайдалану, экологиялық тұрақтылық және экономикалық жоспарлау арасындағы байланыс байқалады. Алайда ХХ ғасыр басындағы авторларға қазіргі агрономия, экономика немесе экология білімін телуге болмайды. Олардың пайымдары өз кезеңіндегі тәжірибе мен қолжетімді ақпаратқа негізделді. Тарихи талдаудың міндеті – өткеннің пікірін бүгінгі ғылыммен бірден алмастыру емес, сол пікірдің қандай қажеттілік пен алаңдаушылықтан туғанын түсіну.
«Айқаптың» жер тақырыбындағы тарихи үлесі нақты шешім ұсынуымен ғана өлшенбейді. Оның маңызды қызметі – жер мәселесін баспасөз арқылы талқылауға шығарып, шаруашылық таңдауының әлеуметтік салдарын көрсетуінде. Журналдың оқырманы жер, білім және қоғамдық даму мәселелерінің өзара байланысты екенін байқауға мүмкіндік алды. Бұл ортақ мүдде туралы түсініктің қалыптасуына ықпал ететін қадам болды.
Отырықшылық туралы пікірталас «Айқап» тарихын түсінуде маңызды орын алады. Тұрақты қоныс құруды қолдаған көзқарастар егіншілік, мектеп ашу, сауда байланысын дамыту және жерді белгілі бір тәртіппен игеру мүмкіндіктерін атап көрсетті. Бұл пікірлер қоғам өзгерген жағдайда жаңа шаруашылық үлгілерін іздеудің көрінісі болды. Отырықшылық кейбір авторлар үшін тек тұрмыс тәсілі емес, білім мен мәдениетке қолайлы орта қалыптастырудың жолы ретінде түсіндірілді.
Сонымен бірге көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтың өз табиғи-экономикалық негізі болды. Малға жайылым қажет, ал жайылымның маусымдық ауысуы кеңістікті икемді пайдалануды талап етеді. Барлық өңірде егіншілікке қолайлы топырақ, жеткілікті су немесе тұрақты нарық болған жоқ. Сондықтан отырықшылық барлық жағдайда бірдей тиімді шешім бола алмайтын. Дәстүрлі шаруашылықтың артықшылықтарын ескермеу де, жаңа жағдайға бейімделу қажеттігін толық жоққа шығару да біржақты көзқарас болар еді.
Бұл пікірталастың құндылығы – қоғамның келешегі жөніндегі шешімдер талқыланғанында. Журнал беттерінде бір мәселе туралы әртүрлі ойдың көрінуі қоғамдық пікірдің күрделі екенін көрсетті. Оқырман ұсынылған шешімнің пайдасын ғана емес, ықтимал тәуекелін де ойлауға мүмкіндік алды. Мұндай талқылау барлық адамды бір пікірге біріктірмейді, бірақ шешімнің негізін түсіндіруге және балама жолдарды қарастыруға жағдай жасайды.
Отырықшылық мәселесін бүгінгі өлшеммен «бір тарап дұрыс, екіншісі қате» деп шешу тарихи ортаны жеңілдетеді. Шаруашылықтың нәтижесі табиғи ортаға, жер көлеміне, суға, нарыққа жақындыққа, еңбек тәжірибесіне және әлеуметтік жағдайға тәуелді. Бір аймақта тұрақты егіншілік пайдалы болуы мүмкін, басқа жерде мал шаруашылығының икемділігі шешуші рөл атқарады. Сондықтан тарихи пікірлерді нақты жағдайдан бөліп бағалауға болмайды.
Қазіргі қоғам үшін бұл пікірталастан шығатын сабақ – даму жолын таңдағанда жергілікті ерекшелік пен ұзақ мерзімді салдарды ескеру. Бір үлгіні барлық ортаға бірдей қолдану көбіне мәселені шешпей, жаңа қиындық туғызады. «Айқап» дәуіріндегі пікірталас қазақ зиялыларының қоғамды өзгерту жолдарын іздегенін және мұндай ізденістің қарапайым жауапқа сыймайтынын көрсетеді.
Қоғамның жаңғыруы туралы сөз әйелдердің жағдайын назардан тыс қалдыра алмайды. Қыз балалардың білім алуы, отбасындағы тәрбие, неке мен әлеуметтік әдеттерге қатысты көзқарастар қоғамның жалпы сауаттылығына және болашақ ұрпақтың мүмкіндігіне әсер етеді. «Айқап» беттерінде әйел мәселесінің көрінуі оны тек отбасының ішкі шаруасы ретінде емес, қоғамдық талқылауға жататын мәселе ретінде қарастыруға жол ашты [3].
Қыз баланың оқуына жағдай жасау бірнеше деңгейде маңызды. Білім алған адам ақпаратты жақсырақ түсініп, денсаулық, тәрбие, тұрмыс және қоғамдық қатынасқа қатысты шешімдерге саналырақ қатыса алады. Сонымен қатар білім әйелдің өз ойын білдіру мүмкіндігін кеңейтеді. Бұл тек жеке адамның мүддесі емес: отбасы мен қоғамның білім деңгейі бір-бірімен байланысты. Дегенмен сол кезеңдегі әлеуметтік құрылым әйелдердің білім алуына түрлі кедергілер қойғанын ескеру қажет.
Әйел теңдігі мәселесін тарихи контексте қарастырғанда бүгінгі құқықтық және қоғамдық ұғымдарды өткен кезеңге сол күйінде көшіруге болмайды. ХХ ғасыр басында қазіргі мағынадағы гендерлік теңдік түсінігі бүгінгідей институционалдық сипатта қалыптаспаған еді. Соған қарамастан, әйелдің білімі мен қоғамдағы орны жөніндегі сұрақтардың баспасөзде жария талқылануы қалыптасқан нормаларды талқылауға болатын мәселе ретінде көрсеткен маңызды қадам болды.
Ұлттық сана тек тіл мен тарихты құрметтеумен өлшенбейді. Оның әлеуметтік мазмұны қоғам мүшелерінің мүмкіндігін кеңейту, білімге қолжетімділік және адамның қадір-қасиетін мойындау арқылы да көрінеді. Егер қоғамның белгілі бір бөлігі білім мен қоғамдық пікір алмасудан шет қалса, жалпы дамудың мүмкіндігі де тарылуы ықтимал. Осы тұрғыдан әйел мәселесін көтеру ұлттық жаңғырудың әлеуметтік аясын кеңейтті.
Бір журналдың қоғамдық әдеттерді бірден өзгерте алмайтыны анық. Дегенмен мәселені жария ету, оның салдарын талқылау және білімнің маңызын түсіндіру ұзақ мерзімді өзгерістерге алғышарт жасай алады. «Айқаптың» әйелдер мәселесіне назар аударуы оның қоғамдық жаңғыруды тек саяси немесе тілдік сұрақтармен шектемегенін көрсетеді.
Мәдени жады өткенді сол күйінде қайталау емес; оның тәжірибесін қазіргі сұрақтарға жауап іздеуге пайдалану. Қазақ тілінде жазылған мақалалар оқырманға қоғамдық ойды өз тілінде қабылдауға мүмкіндік берді. Бұл баспасөздің ұлттық санаға қосқан елеулі үлесінің бірі еді.
Тіл – ұлттық сананың негізгі тіректерінің бірі. Ол күнделікті қатынас құралы ғана емес, тарихи тәжірибені, дүниетанымды, ұғымдарды және мәдени құндылықтарды жеткізетін жүйе. Қазақ тілінде жарық көрген «Айқап» қоғамдық мәселелерді ана тілінде түсіндіруге, жазба тілдің қолданылу аясын кеңейтуге және оқырманға ортақ ұғымдар ұсынуға көмектесті. Өз тілінде оқылған ақпарат адамның тәжірибесіне жақын болып, мәселені талқылау мүмкіндігін арттырады.
Әдебиет пен публицистика ұлттық жадыны әртүрлі жолмен байытады. Әдеби шығарма адамның сезімін, өмірлік тәжірибесін және қоғамдағы қайшылықтарды бейнелейді; публицистикалық мәтін нақты мәселені талдап, оның себебі мен ықтимал шешімін қарастыруға тырысады. Осы екі бағыттың бір басылымда қатар болуы мәдениет пен қоғамдық өмірдің байланысын көрсетеді. «Айқап» әдеби материалдар мен әлеуметтік тақырыптарды қатар жариялау арқылы қазақ тіліндегі жазба кеңістікті байытты [5].
Қазақ тіліндегі баспасөз ортақ ақпараттық кеңістік қалыптастыруға көмектесті. Әртүрлі өңірдегі оқырман бір журналдан белгілі бір мәселені оқып, оны өз тәжірибесімен салыстыра алды. Бұл географиялық жағынан кең аумақта өмір сүрген қауым үшін маңызды байланыс тәсілі еді. Ортақ тілде талқыланған мәселе әр өңірдегі адамдардың тәжірибесін бір-біріне жақындатып, ортақ мүдде туралы түсінікті күшейте алады.
Тілдік даму нақты редакциялық тәжірибемен де байланысты. Авторлар қоғамдық-саяси, экономикалық және мәдени ұғымдарды қазақша жеткізудің жолдарын іздеді. Кейбір сөздер мен қолданыстар кейін өзгергенімен, сол ізденістің өзі жазба тілдің икемділігін көрсетеді. Түпнұсқа мәтінді зерттегенде ескі орфографияны қазіргі емлемен шатастырмау, ал мазмұнын қазіргі оқырманға түсіндіргенде тарихи ерекшелікті ескеру қажет.
Мәдени жады өткенді өзгеріссіз қайталау емес. Ол өткен тәжірибені зерттеп, жетістіктері мен қайшылықтарын түсінуді талап етеді. «Айқапты» мінсіз басылым ретінде көрсету де, оның тарихи маңызын төмендету де дұрыс емес. Оның құндылығы – қазақ қоғамының өз болашағы туралы ойланғанын және тіл мен баспасөз арқылы қоғамдық пікір қалыптастыруға ұмтылғанын дәлелдейтін тарихи дерек болуында.
Қоғамдық пікір – белгілі бір мәселе төңірегіндегі ақпарат, жеке тәжірибе, талқылау және бағалау нәтижесінде қалыптасатын көзқарастар жиынтығы. Ол бір сәтте пайда болмайды: ақпарат тарайды, адамдар оны өз жағдайымен салыстырады, әртүрлі пікір айтылады, қарсы дәлелдер пайда болады және мәселенің ортақ мағынасы біртіндеп айқындалады. Мерзімді баспасөз осы үдерістің маңызды бөлігі бола алады. «Айқап» материалдары да қоғамдық мәселелерді жариялау және талқылау арқылы осындай кеңістікті дамытуға қатысты.
Басылымның бірінші ықпал ету тетігі – ақпараттандыру. Оқырман өз ауылынан немесе өңірінен тыс жерде қандай мәселелер талқыланып жатқанын біліп, жеке тәжірибесін басқа тәжірибемен салыстыру мүмкіндігіне ие болды. Екінші тетік – түсіндіру. Мақала оқиғаны жай баяндаумен шектелмей, оның себептері мен салдарын түсіндіруге ұмтылғанда, мәселені кең контексте қарастыруға жол ашады.
Үшінші тетік – мәселені ортақтастыру. Жер, білім немесе әйелдердің жағдайы жеке адамның басындағы қиындық ретінде ғана емес, қоғамға қатысты сұрақ ретінде қойылғанда, ортақ мүдде туралы түсінік қалыптасуы мүмкін. Төртінші тетік – пікір алмасу. Мерзімді басылымның тұрақты шығуы белгілі тақырыпқа қайта оралуға, бұрынғы пікірді толықтыруға және өзге көзқарасқа жауап беруге мүмкіндік береді. Бесінші тетік – тілдік қалыптастыру: қоғамдық мәселені қазақша атау мен түсіндіру ортақ ұғымдар жүйесін байытады.
Бұл тетіктердің ықпалы шектеусіз болған жоқ. Журналдың таралымы мен аудиториясы қазіргі цифрлық ақпарат құралдарымен салыстырғанда аз еді; басылымды жеткізу, жазылым ұйымдастыру және қаржы табу қиын болды. Оқырманның мәтінді қалай қабылдағанын дәл өлшейтін қазіргі сауалнама немесе статистикалық әдістер де қолданылған жоқ. Сондықтан журнал бүкіл халықтың санасын толық өзгертті деп айту дәлелденбеген тұжырым болар еді.
Ғылыми тұрғыдан неғұрлым орынды қорытынды мынадай: «Айқап» ұлттық сананың қалыптасуына ықпал еткен ақпараттық және мәдени ортаның маңызды құрамдас бөлігі болды. Ол қоғамның өзекті мәселелерін жазба түрде талқылауға шығарып, ағартушылық идеяны таратуға және жеке қиындықтарды ортақ қоғамдық мүддемен байланыстыруға жағдай жасады. Бұл баға басылымның маңызын мойындай отырып, оның ықпалын асыра көрсетпеуге мүмкіндік береді.
ХХ ғасыр басындағы қазақ баспасөзін бір ғана басылым арқылы толық түсіндіру мүмкін емес. «Айқап» журналымен қатар 1913 жылдан бастап «Қазақ» газеті де қоғамдық ойдың дамуына ықпал етті. Екі басылым да қазақ тілінде ақпарат таратып, елдің өзекті мәселелерін талқылауға қатысты. Олардың ортақ тақырыптарына білім, ұлттық мүдде, қоғамдық өзгерістер және мәдениет мәселелері кірді. Дегенмен журнал мен газеттің жанрлық ерекшеліктері және редакциялық мүмкіндіктері бірдей болған жоқ [3].
Журнал форматы белгілі бір мәселені кеңірек түсіндіруге, бірнеше автордың пікірін жариялауға және тақырыпты терең талдауға қолайлы. Газет форматы жаңалықты жедел жеткізуге және саяси оқиғаларға уақытылы үн қатуға мүмкіндік береді. Бұл – жанрлардың жалпы айырмашылығы; нақты басылымдардың әр мақаласы осы сипатқа толық сәйкес келеді деуге болмайды. Бірақ салыстыру «Айқаптың» қоғамдық пікірге қосқан үлесін баспасөз жүйесінің кең аясында бағалауға көмектеседі.
Отырықшылық пен жер мәселесіне қатысты пікір айырмашылықтарын бірін-бірі жоққа шығару ретінде түсіндіру дұрыс емес. Қоғамдық дамудың тактикасы жөніндегі талқылаулар қазақ зиялыларының нақты тарихи жағдайды әртүрлі бағалағанын көрсетті. Ортақ мақсат халықтың жағдайын жақсарту болғанымен, оған жетудің жолдары туралы пікірлер әркелкі болуы мүмкін. Тарихи зерттеу осы айырмашылықтарды жасыруға емес, олардың себептерін түсіндіруге тиіс.
Салыстырмалы талдау ұлттық сана бір ғана орталықтан немесе бір ғана пікірден қалыптаспағанын көрсетеді. Қоғамдық ой әртүрлі басылымдар, авторлар және оқырмандар арасындағы байланыс арқылы дамиды. «Айқап» пен «Қазақты» өзара толықтыратын тарихи дерек ретінде қарастыру қазақ зиялыларының қоғамдық мәселелерді талқылау тәжірибесін кеңірек көруге мүмкіндік береді.
Екі басылым туралы тұжырым жасағанда нақты мақаланың атауын, шыққан жылын, нөмірін және бетін тексеру қажет. Жалпы тарихи сипаттама нақты деректің орнын баса алмайды. Ғылыми мәтінде нақты пікірді белгілі бір авторға телігенде түпнұсқа дерекке сілтеме жасау – зерттеу адалдығының маңызды шарты.
Тарихи басылымды бағалағанда жетістіктерімен қатар шектеулерін де қарастыру қажет. «Айқап» қазақ тіліндегі мерзімді баспасөздің дамуына елеулі үлес қосты, бірақ ол өз кезеңінің әлеуметтік құрылымынан тыс тұрған жоқ. Авторлардың көзқарастары әртүрлі болды, ал кейбір мәселе туралы пайымдар бүгінгі оқырманға толық шешім болып көрінбеуі мүмкін. Бұл журналдың маңызын жоққа шығармайды; керісінше, оны тарихи контексте түсінуге көмектеседі.
Бірінші шектеу – аудиторияның ауқымы. Журналдың нақты таралымы, әр өңірге жеткен даналары және тұрақты оқырман саны жөнінде деректерді мұқият салыстыру қажет. Әртүрлі анықтамалық материалдарда таралым мен нөмір саны жөнінде айырмашылық кездесетіндіктен, тексерілмеген санды нақты факт ретінде беруге болмайды [1]. «Барлық халық журналды оқыды» деген сияқты тұжырымдар ғылыми тұрғыдан негізсіз.
Екінші шектеу – жарияланған пікір мен нақты қоғамдық өзгерістің арасындағы айырмашылық. Бір мәселенің баспасөзде көтерілуі оның шешілгенін білдірмейді. Мақала оқырманды ойландыруы мүмкін, алайда мәселенің шешілуіне экономикалық мүмкіндік, білім деңгейі, ұйымдасқан әрекет және саяси жағдай әсер етеді. Сондықтан журналдың рөлін өзгерістің жалғыз себебі емес, оны ынталандыратын факторлардың бірі ретінде бағалау орынды.
Үшінші шектеу – дереккөздердің сипаты. Түпнұсқа журналдағы мақала белгілі автордың белгілі бір уақыттағы пікірін көрсетеді; кейінгі ғылыми зерттеу сол мәтінді басқа деректермен салыстырып түсіндіреді. Бұл екеуінің қызметі бірдей емес. Зерттеуші нақты пікірді журналға телігенде оның нөмірін және бетін тексеруі керек. Егер бет нөмірі анықталмаса, оны ойдан қосқаннан гөрі жалпы сілтемемен шектелу немесе деректі қосымша тексеру дұрыс.
Сыни бағалау «Айқаптың» тарихи орнын төмендетпейді. Журнал қоғамның барлық мәселесін шешкен жоқ, бірақ оларды талқылауға шығарды; барлық оқырманға бірдей жетпеді, бірақ қазақ тіліндегі қоғамдық коммуникацияны кеңейтті; авторларды бір пікірге біріктірмеді, бірақ пікір айырмашылықтарын жазба кеңістікте көрсетуге мүмкіндік берді. Тарихи маңыз осы нақты қызметтерден көрінеді.
Қазіргі Қазақстанда ақпарат тарату арналары түбегейлі өзгерді. Баспа журналдарымен қатар әлеуметтік желілер, жаңалық платформалары, электрондық кітапханалар және цифрлық архивтер қолданылады. Дегенмен ақпараттың жылдам таралуы сапалы қоғамдық талқылауға автоматты түрде кепіл болмайды. Деректің сенімділігін тексеру, факт пен пікірді ажырату, қоғамдық мәселенің салдарын бағалау және қарсы көзқарасты тыңдау қажеттілігі сақталып отыр. «Айқап» тарихы осындай мәдени дағдылардың маңызын өткен кезең арқылы түсінуге көмектеседі.
Бірінші сабақ – білімді қоғамдық дамудың негізі ретінде қабылдау. Бүгінгі сауаттылық мәтінді оқумен ғана шектелмейді; ол ақпаратты талдау, дереккөзді тексеру, дәлелдің сапасын бағалау және цифрлық ортадағы жалған мәліметті байқау қабілеттерін де қамтиды. «Айқаптың» ағартушылық бағыты білімнің адамды қоғамдық өмірге белсенді қатыстырудағы рөлін еске салады.
Екінші сабақ – ұлттық бірегейлікті мәдени мұра мен қазіргі жауапкершілікті байланыстыра түсіну. Тілді сақтау оны тек өткеннің мұрасы ретінде қарастыру емес, білімде, ғылымда, технологияда және қоғамдық талқылауда қолдану арқылы жүзеге асады. Қазақ тіліндегі тарихи басылымдарды оқу тілдің қоғамдық ойды жеткізуге қабілетті екенін көрсетеді. Мұндай мұра жастардың тарихи және тілдік санасын нығайта алады.
Үшінші сабақ – пікір алуандығын қабылдау. «Айқап» төңірегіндегі жер мен отырықшылық туралы талқылаулар күрделі мәселенің бір ғана жауабы болмауы мүмкін екенін көрсетеді. Қазіргі қоғамдық талқылауда да қарсы пікірді бірден жоққа шығармай, оның қандай тәжірибе мен дәлелге сүйенетінін түсіну маңызды. Пікір айырмашылығы мәселені жан-жақты қарастыруға мүмкіндік бере алады.
Төртінші сабақ – өткенді тарихи жағдайда бағалау. Қазіргі құндылықтарды өткенге механикалық түрде көшіру де, бұрынғы кезеңді тек бүгінгі өлшеммен айыптау да жеткіліксіз. Тұлғалар мен басылымдарды зерттегенде сол уақыттың ақпараттық жағдайы, әлеуметтік құрылымы және қолжетімді мүмкіндіктері ескерілуі керек. Бұл әдіс тарихты құр мақтау не сынау нысаны емес, ойлануға мүмкіндік беретін тәжірибе ретінде қарастыруға көмектеседі.
Бесінші сабақ – қоғамдық жауапкершілік. «Айқап» тәжірибесі халықтың болашағы туралы ойлану тек билік немесе аз ғана зиялы топтың міндеті емес екенін аңғартады. Білім тарату, тілге құрмет, әлеуметтік мәселеге бейжай қарамау және дәлелді пікір алмасу – ортақ қоғамдық мәдениеттің бөлшектері. Тарихи мұраны зерттеу өткенді танумен қатар, бүгінгі ортадағы мәселелерге саналы қатысуды үйретеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
«Айқап» журналы ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының рухани және қоғамдық өмірінде маңызды орын алған басылымдардың бірі болды. Оның тарихи маңызын жарық көрген жылдарымен немесе белгілі тұлғалардың қатысуымен ғана өлшеу жеткіліксіз. Журналдың басты құндылығы – күнделікті тұрмысқа қатысты мәселелерді кең қоғамдық талқылауға шығарып, оларды білім, шаруашылық, мәдениет және халықтың болашағы туралы сұрақтармен байланыстыруында.
Зерттеу ұлттық сананың көпқырлы ұғым екенін көрсетті. Ол тіл мен тарихи жадыны сақтаумен қатар, ортақ мүддені түсіну, әлеуметтік мәселелерді талдау, білімге ұмтылу және болашаққа жауапкершілікпен қарау қабілетін қамтиды. «Айқап» жер, отырықшылық, оқу-ағарту, әйелдердің жағдайы, тіл мен әдебиет туралы материалдар арқылы осы мазмұнның әртүрлі қырларын көрсетті.
Журналдың ағартушылық қызметі ерекше назар аударуға лайық. Білімді жеке адамның жетістігі ғана емес, қоғамның экономикалық және мәдени дамуына ықпал ететін күш ретінде қарастыруы басылымның кең көзқарасын танытады. Қазақ тіліндегі жазба пікірталастың дамуы оқырманға қоғамдық құбылыстарды өз тілінде түсіндіруге, басқа пікірлермен салыстыруға және ортақ мәселе туралы ойлануға мүмкіндік берді.
Жер мен отырықшылық жөніндегі пікірталастар қазақ зиялыларының қоғамның болашағын әртүрлі жолмен елестеткенін көрсетті. Бұл айырмашылықтарды қарапайым қарсыластыққа айналдырмай, нақты әлеуметтік-экономикалық жағдаймен байланыстыра түсіндіру қажет. Пікір алуандығы қоғамдық ойдың қозғалыста болғанын және өзгеріс жолдары ізделгенін білдіреді.
Әйелдердің білімі мен қоғамдағы орны туралы мәселелердің көтерілуі де маңызды. Қоғамның жаңғыруы білімге қолжетімділікті кеңейтуді және қалыптасқан әлеуметтік қатынастарды талқылауды қажет етті. Бір басылым барлық норманы бірден өзгерте алмаса да, мәселені жария ету ұзақ мерзімді қоғамдық өзгеріске алғышарт жасай алады.
Сонымен бірге «Айқаптың» ықпалын асыра бағаламау керек. Басылымның аудиториясы шектеулі болды, жарияланған пікірлер бүкіл қазақ қоғамының біркелкі көзқарасын білдірмеді, ал мәселені көтеру оның шешілуіне автоматты түрде әкелген жоқ. Нөмір саны мен таралым жөніндегі деректердің өзінде айырмашылықтар кездеседі; сондықтан тарихи фактіні бірнеше дереккөз арқылы тексеру қажет [1]. Мұндай сақтық журналдың маңызын әлсіретпейді, оның қызметін дәл сипаттауға көмектеседі.
Қорыта айтқанда, «Айқап» ұлттық сананың дамуына ақпарат тарату, ағартушылық идеяны қолдау, қоғамдық мәселені ортақтастыру, қазақ тіліндегі жазба кеңістікті дамыту және пікір алмасуға жағдай жасау арқылы ықпал етті. Оның мұрасы бүгін де маңызды: ұлттық сана өткенді құрметтеумен ғана шектелмей, білімге ұмтылу, деректі сыни бағалау, тіл мен мәдениетті дамыту және ортақ мәселелерге жауапкершілікпен қарау арқылы нығаяды.
Айсана ЖАНКАЗЫ,
ҚазҰУ-дың 1 курс студенті.
Ғылыми жетекші: фил.ғ.к.,
профессор Р.С.Жақсылықбаева
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
"Қазақ әдебиеті" — Қазақстан Республикасының әдебиет, мәдениет және өнер газеті. Әр апта сайын, жұма күні шығады.
Газет 1934 жылдың 10 қаңтарынан бастап шыға бастады. «Қазақ әдебиеті» газеті — Қазақстан жазушылар одағының органы ретінде тұңғыш саны 1934 жылдың қаңтарында жарық көрген.
«Қазақ әдебиеті» - газетінің тарихы
Студия «Team28»