«Жақсы ма, әке» деп сәлемімізді жылы алушы еді Жұмағаң. «Әке» деген сөз тек Жұмағаңа ғана біртүрлі жарасатын. «Әке» деп марқұм әкем де қайырылатын. Содан ба екен, осы сөз құлаққа жағымды, сондай ыстық.

Ең алғаш Жұмабай Шаштайұлын 2005 жылдың қыркүйек айының соңында көрдім. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітіргеніммен магистратураға түсе алмай, бос сенделіп жүрген кез. Айналшықтап ҚазМУ-градттан ұзап кете алмайсың. Төрт жыл тұрған 17-жатақханаға бара берем. Өзімнен кейінгі балаларға қызығамын. Оқитын жерлері, тұратын орындары бар. Әдеттегідей, студенттер қалашығын бір аралап шығып, аялдамада тұрғам. Менен екі курс жоғары оқыған Мақсат деген жігіт сау етіп келе қалғаны.
– Сен биыл университетті бітірген едің ғой. Бұнда не істеп жүрсің? – деді келген бойда сұрақтың астына алып. Біздің кезде тұтастай факультетті уысында ұстаған Макс қой. Алғашында сасып қалдым. Аман-саулығымыз болғанымен қатты араластығымыз жоқ.
– Магистратураға түсе алмадым. Жұмыс та таппадым, – дедім имене тіл қатып. Жатақханада соқтыға кететін мінезі болушы еді. Кетуге асықтым. Мақсаттың жібергісі жоқ.
– Әй, сенің осы әдебиетке құштарлығың бар ғой. Жазатының да бар. Біздің филфакқа математикадан қашып түсетіндер көп. Әскери кафедраны оқып, көбі әскери салаға кетеді. Ал сен әдебиетшісің, – деп қалды. Сөзі жағып барады. – Мен Қазақ радиосында жұмыс істеймін. Сен де радиода істеуің керек. Менімен жүр. Бас редакторға өзім алып барамын, – деп, сол мезетте аялдамаға кеп тоқтаған нөмірі 32-автобусқа сүйрей жөнелді.
Сонымен, Қазақ радиосының кеңсесіне бір-ақ бардық. Үшінші қабат. Редактордың қабылдауында шашын түйіп алған қара қыз отыр екен. Мақсат: «Жұмабай аға өзінде ме?» – деді де, хатшы қыздың жауабын күтпестен мені ішке алып кірді. Жасы елулерден асқан, орта бойлы, шашының бір жері ғана ағарған редактор газет оқып отыр екен. Бізге көзілдірігін төмен түсіріп, жақтырмағандай қарады. Кірген бойда Мақсат мені мақтай жөнелді. Қысқасы, оқымаған кітабым жоқ. ҚазМУ-дың ең ізденімпаз, ең дарынды түлегімін. «Жұмабай аға, осы жігітті жұмысқа алуыңыз керек. Еш өкінбейсіз», – деп сөзін аяқтады Мақсат. Редакторда үн жоқ. Менің мазам кете бастады. Көзіне қарай алмаймын. Қолындағы газетіне көзім түсті. Мәскеуден шығатын – «Литературная газета».
– Жұмабай аға, бұл жігіт талантты. Менен кейін оқыған. Айтысқан. Студенттер айтысында жеңген, – деді арадағы тыныштықты бұзып. Бұл жерде Жұмағаңның аузынан жиі шығатын сөзді қолдануым керек боп тұр. Ағам менсінбей:
– Осы адамдар неге айтыса береді? Айтыса бергенде сонда не болды? Айтшы, ал! – деді бір иығын қиқаң еткізіп. Аузыма құм құйылды да қалды. Не айтарымды білмеймін. Алматыға келгелі айтыстан қалып көргенім жоқ. Оразалы Досбосыновтың айтыста айтқандарын жатқа соғамын. Мен үшін айтыстан асқан ұлы өнер жоқ. Бәрі де солай есептейді деп ойлаймын. Ойлап қана қоймаймын. Ол ойыма сенімдімін. Мына кісі неге айтысты жеккөреді? «Айтыса бергенде сонда не болады?» дейді. Не деп жауап берерімді де білмеймін. Май-май шаштарымды қайта-қайта қайырған болып, не айтарымды білмей бір орнымда қаттым да қалдым.
– Сен бара бер, – деді сосын Мақсатқа. Маған отыр дегендей, орындықты нұсқады. Қабағы қатулы. Ашушаң сияқты көрінді. Сәлден соң барып: «Кімді оқып жүрсің?», – деді жүзін жылытып.
– Тынымбай Нұрмағанбетовтің «Балалық шақтың әндері» деген повесін, – дедім дауысымды әрең шығарып.
– Тағы кімдерді оқыдың? – деді бастырмалай сұрақ қойып. Содан кейін, әйтеуір, тілге келдім. Оралхан Бөкей, Дулат Исабеков, Тынымбай Нұрмағанбетов жайлы әңгімені жібердім. Не айтып, не қойғанымды білмеймін. Тоқтамай сөйлей бердім, сөйлей бердім. Ол кісінің жүзі жыли бастады. Мен одан сайын көсіле түстім, шешіле түстім. Қанша сөйлегенім есімде жоқ. Әйтеуір тоқтадым. Кеудесін тіктеп, маған тесіле қарап тұрды да:
– Сен неге Әуезовті айтпайсың? – деді. Tағы да тіл байланды да қалды. Бұдан ары қинағысы келмеді ме: – Жарайды, сен былай істе. Осы өзің айтқан үш жазушы туралы жазып келші. Екі күн уақыт беремін. Сосын, арғы жағын көреміз, – деді.
– Жақсы, – деп орнымнан тұрып кетіп бара жатыр ем, есікке таяп қалғанда тоқтатып алды.
– Сен енді мені былай Оралхан Бөкей, Дулат Исабеков, Тынымбай Нұрмағанбетовті менсінбейді деп ойлап қалма. Әуезов бәрібір мықты ғой, – деді. «Мықты, мықты» деп қостағандай басымды изеп-изеп, тысқа қарай асыға шығып кеттім.
Үш ай сынақ мерзімінен өтіп, ақыры радиоға жұмысқа тұрдым. Айлығым – қырық мың теңге. Мәзбін. Алғашқы айлығыма Алматының жылы қысына лайықталған ұзыннан қара сызығы бар, көк, ақ, қара түстес алабажақ жемпір сатып алғанмын. Өзім-өз болып сатып алған киімім. Редакцияға ерте келіп, компьютердің алдында отырмын. Бір кезде Жұмағаң келді.
– Ассалаумағалейкум! – деп орнымнан тұрып амандастым. Басқалар да амандасып жатыр. Жұмағаң маған бұрылды:
– Сен неге менімен салқын амандасып тұрсың?
– Салқын амандасқаным жоқ, – деппін сасқалақтап.
– Ой, ехрин, сен, че то менсінбей тұрсың ғой. Вообще адамдар өзгеріп кетеді екен ғой, ә! – деп, өзгелерге бір қарады да өз кабинетіне кетіп қалды.
Өзгеріп кеткен дәнемем жоқ. Әлде өзгеріп кеттім бе? Бұл кісінің сөзін түсіне алатын емеспін. Менсінбейтіндей не істедім? Салқын амандасқаным жоқ қой. Бірінші болып орнымнан атып тұрып амандастым. Мазасызданып кеттім. Осындай күйде отырғанда көрші бөлімнің жетекшісі, ақын Алмат Исәділ келе қалды. Елгезек мінезді Әлекең кіре сала: «Қақабай, қалайсың-ей?» – деп сөйлей жөнелді. Бір мезетте менің үсті-басымды мұқият бір шолып шықты да, көзілдірігін бір көтеріп, ышқырын қозғап-қозғап жіберіп: «Немене үстіңе полотенца киіп алғансың ба? – демесі бар ма. Бәрі күліп жіберді. Әлекең тағы тесіле қарады да: – Рас, ей, ванный орамал сияқты екен үстіңдегі», – деді де шығып кетті. Бір кабинетте отыратын қыз-жігіттер қыран-топан күлкіге қарық болды. Редакторым: «Неге менсінбейсің?» – деп тиісіп кетті. Әлекең: «Үстіңе орамал киіп алғаның не?» – деп удай тілімен бір шаншып өтті. Әйтеуір, осылай жұмыс күні басталды. Абыр-сабырмен түс те болды. Улап-шулап түскі асымызды ішіп келдік. Сөйтіп отырғанда
Жұмағаң звондады. «Әке, сен маған келіп кетші», – деді қысқа қайырып. «Әке» деген сөзі жағып кетті. «Е-е-е, бәсе, ол кісіні менсінбейтіндей түк те жасағаным жоқ еді. Көңіл күйі болмаған шығар» деп лезде редактор отырған үшінші қабатқа көтерілдім. Мені күтіп отыр екен. Орнынан тұрды. Қалтасынан ақша алып шықты да: «Сен астыға барып екі тал шылым алып келші, әке. «Парламент» деген шылым», – деді нақтылап. Бірақ өтінішін ыңғайсызданғандай, қипақтай айтты. Бірінші қабаттағы буфеттен екі тал шылым алып келу сөз болып па? Зу етіп барып, әкеп бердім. «Ой, рақмет, әке! – деді мәз болып. – Сенде адамгершілік бар екен», – деді, сосын, риясыз кейіппен. Екінші қабатқа түсіп барамын. «Бір нәрсе түсінсем, бұйырмасын. Не айтты? Қалай түсінуге болады? Екі тал шылым әкеп беру сонда адамгершілікке жата ма? Бұл жерде адамгершіліктің не қатысы бар?»
Осыдан бастап бастығыма күнде екі тал шылым таситын болдым. Өзі қоңырау шалады. Ақшасын аламын да, «адамгершілігімді» көрсетемін. Арасында ол кісі де маған адамгершілік танытып, менімен сөйлесетіні бар. Толстойды, Горькийді айтады. Мамин-Cибирякқа барып тоқтайды. Қазақтардан Әуезовті, Мағжанды, Қасымды айтады, әсіресе Әуезов пен Қасымды жиі айтады. «Әке, мына өмірді осы Әуезов сияқты қабылдағың келеді, бірақ қабылдай алмаймыз ғой», – дейді. Әдебиет жайлы айтатын әңгімелер сондай қызық. Өзінің жеке байламдарын жасайды. Ондай кезде сөзін бөлмей, тыңдай бергің келеді. Аузына кіруге шақ қалғанда «Кім біледі? Менікі дұрыс емес шығар. Мен кішкентай адаммын ғой», – дейді барлық сөзінен айнып. Мен тағы да таңғаламын. «Кішкентай адамы несі?» деймін іштей. Менің ойымды оқып қойғандай: «Қазір Гогольдің кішкентай адамдары көп», – дейді. Осы сөзі ести-ести өзіме қатты ұнап кетті. Кейін өзімнен кіші жігіттерге тура Жұмағаңның образында сөйлейтінді шығардым. Бір нәрсені айтып-айтып келе жатып: «Кім біледі, менікі қате шығар. Мен – кішкентай адаммын», – деп қойып қаламын.
Бір күні басыма мынандай ой келді, осы кісі екі тал шылым алып кел дегенге екі тал алып келгенім жарамас, бір пәшкісін бір-ақ апарып берейін дедім. «Ей, ехрин, – деді бір қорап темекіні көргенде. – Мынауың не, сволыш? Мен саған екі тал дедім ғой», – дейді ашуланып. «Енді сіз…» – деп барып бастап сөзімнің артын жұтып қойдым. Сондағы айтпағым – «Енді сіз қалағаныңызша емін-еркін шексеңіз» дегім келген болу керек. Жұмағаң бір кезде: «Ехрин, мен өзім де бір пәшкісін ала аламын. Көп шегіп қоямын ғой. Мынаның екі талын ғана аламын. Қалғанын алып кет», – деді, бұл жолы ашуы тарқап, ренжи ғана тіл қатып. Осы оқиғадан кейін мені темекіге жұмсауын қойды.
«Мен үлкен жазушы бола алмадым», – дейтін ағамыз. Бұндай сөзді тек Жұмабай Шаштайұлы ғана айта алады. Түк бітірмесе де таптап кететіндер қаптаған мына заманда. Жетпіске толған кезінде Дінмұхамед Қонаевтың өзі: «Совет қойшылары бұндай бейшара емес!» – деп сынаған «Қызыл қар» повесін роман етіп қайта жазып шықты. Алматыдағы «Достық» үйінде пандемияға орай аз ғана қаламгерлердің басын қосып, тұсауын кесті. Мәдениет министрі Аида Балаева, сол кездегі «Егемен Қазақстанның» басшысы Дархан Қыдырәлі, ақын-жазушылардан Дулат Исабеков, Смағұл Елубай, Ұлықбек Есдәулет, Мереке Құлкенов, Бекен Ыбырайымов, Серік Асылбекұлы, Жүсіпбек Қорғасбек қатысты. Бәрі шетінен ағаның шығармашылығын мақтап жатыр. Жетпіске келуіне орай құттықтап та жатыр. Әдеттегі бір сарында жүретін әдеби жиындардың бірі ғой. Жылы лепес, ақ тілектер. Қысқасы, бір мазмұндағы сөздер. Сценарийді бұзған, сөз кезегін алған мерейтой иесінің өзі болды. «Барлықтарыңызға рақмет. Аида менің қызым десе де болады. Кітапты шығарып берген Дарханға рақмет. Барлықтарыңыз – әдебиеттегі аға-бауыр мен інілерімсіздер. Мен бірақ бір нәрсе айтайыншы! Мен осы уақытқа дейін сөйлем құрауды үйрене алмадым ғой», – деп дүңк еткізді. «Ағамыз сол баяғы өз репертуарында» дегендей, қасымда отырған Бағашар Тұрсынбайұлын түртіп қалдым. Ол да еріксіз күліп жіберді. Жұмағаңды жете танымайтындар үшін ол кісінің сөзі біртүрлі естілуі мүмкін. Тіпті күлкілі де көрінер. Орыстар бұндай мінезді «самобичевание» дейді.
Иә, ол кісі өзін аямайтын. Өзін үнемі бәріне жазықты сезінеді. Өзін соншалықты аяусыз сынаған бұндай адамды көрмеппін. Көрмейтін де шығармын. «Қорқақпын», – дейтін. Меніңше, ол кісінің қорқақтығы тура мағынасында болмаса керек. Жасаған іс-әрекеттерім дұрыс болмай қалды ма деген күмәннан туды ма екен? Жазғандарым өзіммен бірге өліп қалмаса екен деп қорықты ма екен? Желтоқсан оқиғасы кезінде жастармен бірге алаңға шыққан жазушының «қорқақпын» деген сөзіне қалай илануға болады?! Айтпақшы, Жұмағаң сол жалмауыз желтоқсан айындағы қырғынға қатысқанын бірде-бір рет айтқан емес. Ақын Мейірхан Ақдәулеттің бір мақаласынан оқып таңғалғанмын. Айтқысы келмеген дүниені тықақтап, өзінен сұрағым келмеді. Ағамыз алаңға шығуын ерлік, я болмаса мақтанатындай дүние деп ойламаса керек.
Мақтан демекші, Жұмағаңның мақтанатын да кездері болатын. Ең қатты жақсы көрген інісі, абайтанушы, сыншы Тұрсынжан Шапай арқылы мақтанады. Бірде Алматыдағы мейрамханалардың бірінде шай ішіп отырғанбыз.
– Әке, сен қазір кімдерді оқып жүрсің? – деді.
– Несіпбек Дәутаев пен Рахымжан Отарбаевты оқып жүрмін. Қазіргі прозаның мықтылары солар, – дедім әдейі сөз шығарғым кеп.
– Да, – деп, сәл үнсіз тұрып қалды да: – Бірақ оларды Тұрсынжан оқыған жоқ қой, – деді өзіне тән жымиысын жасырмай. Мен «Аяз би» романымды Тұрсынжанға бергенде ол әуелде оқымай қойды ғой. Сөйлесіп қалғанда айтып қала ма деп күтетінмін. Ол айтпайды. Енді мен қашанғы күтіп жүремін. Ұмытып кеттім. Жоқ, ұмытқаным жоқ. Күтпейтін болдым, – деп сөзін сабақтады. Алдындағы шайын бір ұрттап, әңгімесін қайта жалғады: – Бір күні кешке қарай звондап қалды. Сағаттап сөйлесетініміз бар. Ұзақ әңгімелестік. Бір кезде: «Жұмаға, сіздің кітабыңызды оқып шықтым. Не жаздым деп ойлайсыз?» – деп сұрақ қойды. Бұндай сұраққа қалай жауап бересің. Түк те айта алмай қалдым. Бір кезде әкетті. Айтып жатыр, айтып жатыр. Мына жаман басыммен «Аяз биді» шынымен мен жаздым ба деп ойлап қоямын. Сұмдық талдады ғой. Соны жазып алу керек еді», – деп, әңгімесін өкінішпен аяқтады. Сосын жалма-жан: – Ей, сен сволыш, біліп жүр, Тұрсынжаннан жылы пікір есту, ол – үлкен баға, – деді. Сосын «Оның мені сынағаны да бар. «Жер өлшеуші» деген әңгімем шыққан. Соны оқыпты. Маған қоңырау шалып, кемшін тұстарын айтқанда қатты ұялдым ғой. Сосын қайта жазып шықтым, – деп әңгімесін тамамдады.
Жұмағаңның жеке кітапханасын көрсек, ол кісі өз кітапханасын ұнатпайтын. Білмеймін, әйтеуір, ыңғайсызданып тұрады. «Мына кітаптарымды Тұрсынжан көрсе, ұят қой, – дейтін қиналып. – Мен қойшы болғам. Оным аздай, университетті сырттай оқығам. Ал Тұрсынжанның талғамы бөлек қой», – дейтін.
Ағамыз зейнетке шыққанда туған ауылына көшті. Ақ сарайдай үлкен үй салды. «Алматыда армансыз тұрдым. Енді ел ішінде болайын деп шештім. Ұстазым Рымғали Нұрғалиев: «Әдебиеттен суу керек» дейтін. Маған да сөйту керек. «Қазақ әдебиеті» газетін ұзақ басқардым. Ендігі кезек жастардікі», – деп, Жазушылар одағынан бір күнде шықты да кетті. «Қызметінен өз еркімен кеткен бірінші шапырашты», – деп күлді кейбіреулер. Несі бар? Шындығы бар сөз. Креслоға жабысу, атаққа, дүние-байлыққа қызығу – Жұмағаңа жат. Жастарға жақын болды. Жастар да Жұмағаңның маңайынан шықпайтын.
Қолымыз қалт еткенде барып тұрамыз. Апамыздың етін жейміз, шайын ішеміз. Жұмағаң өскен жерін көрсетеді. «Анау Майтөбе», – дейді. Әкесі Шаштай ақсақалды еске алады. Сосын: «Қазір бұрыңғы ауыл жоқ екен. Сөйлесетін адам жоқ. Күнде той. Қазір қазақ тіптен тойшыл боп кетті. Анау қатынның адамгершілігіне тойып біттім. Тойдан қалмайтын болдық қой. Сендер Тұрсынжанмен сөйлесіп жүрсіңдер ме? Араласыңдар. Көп тыңдаңдар. Ол өтірік айтпайды», – дейді інісін сағына тіл қатып.
Бір күні Тұрсағаңа Алмас, Бағашар – үшеуміз қолқа салдық: «Тұрсаға, ағаңыз сізді сағынып жүр. Барып қайтайық та», – деп. Тұрсағаң бірден келісті. «Сюрприз» болсын, менің баратынымды тек айтпаңдар», – деді. Біз құп дедік.
Сонымен, демалыс күндердің бірінде жолға шықтық. Музей Жамбыл ауылы соншалықты алыс емес. Жұмағаңа тосын сый болатын болды деп мәзбіз. Біз жеткенше Жұмағаң бірнеше рет қоңырау шалды.
– Келе жатырмыз, – дейміз.
– Сволыштар, болыңдар енді, – дейді. Ақыры Музей Жамбыл ауылына да жеттік. Ағамыз бізді тағатсыздана күткен екен, көшеге шығып алыпты. Автокөліктен шығып құшақтасып, амандасып жатырмыз. Ең соңынан автомашинаның артқы салонынан:
– Ассалаумағалейкүм, Жұмаға! – деп Тұрсынжан аға шықты.
– Уағалайкүмассалам, – деп інісінің сәлемін алды. Сәлден соң ұйқысынан жаңа оянғандай: – Тұрсынжан әке, сен келіпсің ғой, – деп қайта бас салып құшақтап жатыр. Жұмағаң балаша қуанып, шалқып кетті. Аңқылдақ ағаның шаттанғанына қарап, біз мәзбіз.
– Тұрсынжан, мына сволыштар сен келетінін неге маған айтпаған? Ехрин, бұлар да маған бәле болды, – дейді.
– Жұмаға, балалардың кәнісі жоқ. Мен айтпа дегем. Сюрприз болсын, – дедім дейді Тұрсағаң да бір емес, екі амандасқан ағасының қылығына күліп. Үйге кіре сала Жұмағаң:
– Қатын, Тұрсынжан келді. Тұрсынжан, – деді қуанышын жасыра алмай. Апамыз да Тұрсағаңды құшақ жая қарсы алды. Сол күн ерекше өтті. Түннің бір уағына дейін отырдық. Жұмағаң мен Тұрсағаң сөйлеуші, біз тыңдаушысы.
Қазір арамызда Жұмағаң жоқ. «Жұмағаң жоқ» деген неткен зілбатпан ауыр сөз еді. «Жамбыл атамыздай жүз жасайсыз», – деуші едік. Құдай оған жеткізбеді. Өлшеулі өмірі үзілді. Көзден жас төгіледі, жүректен де сорғалайды. Жылайсың, жоқтайсың, сағынасың. Қолдан басқа не келеді?
Бірге өткізген сәттерді, айтқан ақылын, мінез-құлқын, сөздерін еске аласың. Лексиконындағы «сволышы» – айналайын дегені. «Кішкентай адаммын», «неге менсінбейсің», «адамдар өзгеріп кетеді», «адамгершілігіңе рақмет», «жаман басыммен» деген сияқты сөздері бізге сіңіп кетті. Солай сөйлеймін. Білмейтін адамдар мені Жұмағаңа еліктейді деп ойлайтын шығар. Ойласа, ойлай берсін. Өзің жақсы көрген адамның кейбір әдеттері өзінен-өзі жұғысып кетеді екен ғой. Кейде өзім аңғармай, Жұмағаңның сөздерін оңды-солды шашып, бір иығымды қозғап қойып сөйлегенде Қасым Аманжол: «Шаштайщина», – деп күледі. Ол сөз маған ұнайды. Тіптен шабыттанып, шалықтап кетемін. Ағамның тек қана «әке» деген сөзін ғана айта алмаймын. Қанша әрекеттенсем де, тілімнің ұшына ілінбей қойды. Ол сөзді тек қана Жұмағаң ғана айта алатын.

Қанат ТІЛЕУХАН,
жазушы