ЖОЛАЙЫРЫҚ: БІЗДЕ БӘРІ БАР – БІЗДЕ БӘРІ ЖОҚ

0
32 қаралды

Белгілі прозашы әрі драматург, филология ғылымдарының докторы Серік Асылбекұлының «Қазақ әдебиеті» газетінің биылғы 46-санында жарияланған журналист Дүйсенәлі Әлімақынмен арадағы «Көркем әдебиет адамзаттың жан дүниесін ізгілендіру үшін жаралған: қазақ прозасындағы модерндік эволюция хақында сыр-сұхбат» дейтін әңгіме-дүкенін зейін қоя оқып шықтық.

Жалпы бізде әдеби үдеріс пен әде­биет­танудың арасындағы аксиология­лық кеңістік әліге дейін жойылмай сақталып келеді ғой, оған себеп – соң­ғысының тым академизмі және Мұхаң айтқан үйреншіктіден басқаны жатырқағыш мінезі болса керек. Ал әлемдік тәжірибеде олай емес: онда әлгіндей бояулы айырмашылық әлде­қашан жойылған, тіпті бір қаламгердің көр­кем шығармашылық пен әдеби сын­ды, әдебиеттануды қатар алып жүруі, сөйтіп ғалымның логикалық ойлау жүйесі мен жазушының ұшқыр қиялының арасынан ұнасымды үлгі пішуі қалыпты жағдай, мысалы: кезінде проза мен әдеби сынды кезек-кезек жазған американ жазушысы Джон Апдайк, жай күндері универ­си­тет­­те сабақ беріп, демалыс күндері фи­лософиялық романдарымен отыр­ған итальян қаламгері Умберто Эко. Бізде де сондай үрдіс болған, мәселен, өзім білетіндерді ғана айтсам, Мұх­тар Әуезов пен Мұхтар Мағауин проза мен әдебиеттануды, әдеби сынды қатар алып жүрген, ал Әбіш Ке­кілбаев жазуды әдеби сыннан бастаған, Нығмет Ғабдуллин, Хасен Әді­баев, Бекен Ыбырайымовтар, олар да алғашқы қадамдарын прозадан бастағандар және сәтті бастағандар, бірақ соңыра «бәрекелді» ести алмай ғылымға ауысып кеткен. Ал қашанда білгенін көп алдына аямай салып отыратын Серік Асылбекұлы болса, әдебиеттануға прозадан келді және бұл ретте екі салада қатар жұмыс істеудің әдемі үлгісін танытып жүр, со­дан да оның көркем әдебиет туралы жазғандары өзі ұзақ жыл күзетіп келе жатқан жазушылық үстелінен қоры­тылып шығып отырады. Мына сұхба­ты да солай: онда теориялық байлам­дар­ды тәжірибелік мысалдар­мен уәждеу арқылы қазіргі қазақ әде­би үдерісінің жалпы бағыты бағдарлан­ған, солай болғандықтан да сұхбат домбыраға тиек таққандай, яғни ойласуға шақырған әңгіме болып шыққан екен. Ең бастысы, мәтін әде­биетіміздің дәл қазір үлкен жол­дың екіге бөлінер тұсында, яғни жо­лайы­рықта, екі тарау жолдың қайсы­сына түсерін білмей, бұруынан сақ­­танып, дағдырып тұрған кейпін көз алдыңа әкеледі екен. Бұл қазақ қоғамы үшін үлкен мәселе және көп болып қолға алып, талқылануы қажет аса ділгер мәселе дер едік. Біздің қолға қалам алғызған да осы жағдай еді.
Сұхбатта әлгі екі тарау жолдың ат­тары да нақты айтылған: бірі – дәс­түрлі реалистік әдебиет, екіншісі – модерндік әдебиет. Бүгінгі біз үшін, қазақ үшін бірі – алыс, бірі – қалыс сияқ­ты көрінетін екі тарау дүние. «Кө­рінетін сияқты» деп отырғанымыз, Секең өз сұхбатында айтып өтке­нін­дей, бұл екеуі кезінде бір жолдың үстін­де болған. Яғни, ХХ ғасырдың ба­сын­да дүниеге келген жазба про­замыз бұғанасы қата сала малтасын езген малматымақтықтан тез құты­лып, булығу дәуірінсіз, бірден реа­лис­тік-модернистік жолға бет алған. Ға­жап емес пе, алғашқы романымыз «Бақытсыз Жамал» мен әлгі егіз-екі жолға бет нұсқаған «Шолпанның күнәсінің» арасы бар болғаны он бес-ақ жыл (ал, Секең айтқандай, модер­низмнің алғаш әдебиетке аталым болып кіруі 1917 жылдан басталған).
Сондай тұлғалар ретінде мен Мағ­жан­ды және Мұхтар Әуезовті бөлек­ше бөліп айтар едім. Бұл екеуінің қа­ла­­мынан қорытылып шыққан «Шол­­­панның күнәсінде» және «Қа­ралы сұлуда» өмірді реалистік тұр­ғы­дан көрсететін және мұны пси­хо­ло­гиялық талдаулар, ой ағымы, ав­­­тор-кейіпкердің модерндік ішкі рефлексияларының көмегімен су­рет­теген фундаментальды шынайылық бар. Сол шынайылықтың өрісінде кейіпкерлер реалистік прозаға тән үрдісте өзді-өзі қақтығысады, соны­мен бірге конфликт модерндік ың­ғайда кейіпкердің ішіне түсіп, ол енді өзіне қарсы тұлғамен емес, өзімен-өзі арпалысып кетеді.
Олар қазақ санасын бірыңғай, бір­бұру жолға түсіп кетуден, оқшау еуропаласып кетуден сақтандырып, жаңарған қоғамға қажет жаңа талғам­ды өзекке құрт түсірмей, табиғи, ұлт­тық жолмен жасаудың көзін көрсетті. Әттең, көздері жеткен биікке өздері жете алмай кетті. Бүгінде әдебиет­тану­шылар «неореализм» дейтін ат­пен бағалаған соцреализм әдісі жаңадан қарқын алып келе жатқан жас реалистік-модернистік әдебиет­тің тынысын тарылтып, өрісін кесті. Соның өзінде де біржолата күйрете алмады.
Қазірде «алпыскерлер» аталып жүр­ген жаңа буынның мойнына ар­тыл­ған реалистік әдебиеттің үшмү­шелі формуласы болды, олар: заман­дас келбетін жасау; ғаламдық деңгейде де, адамның жеке өмірі деңгейінде де кісіні жауапкершілікке үндеу және тоғышарлыққа, рухани нигилизмге қарсы аяусыз күрес ашу, адамгершілік нәрін сіңіру. Сонымен қоса-қабат дәл осы кезеңде модерндік ойды қағазға түсірудің қазақ әдебиетіндегі екінші тырнақалды тәжірибелері жасалды. Бірақ, бұл кезеңдегі әдебиеттің мо­дер­нистік сипаты Алаш дәуірінің таза төлтума модерндік сипатынан бөлек, батыстық модерндік әдебиет­тің әсерімен түзілді. Темір дарбаза Батыс семиотикасына бәрібір тосқауыл бола алмады. Алайда «алпыскерлік» мо­дерн­ге дәл ілгергі Алаш дәуіріндегідей фатализм мен хаос, шексіз күйреуік шер қандай жат болса, екінші жиһан соғысынан кейін етек алған кафкалық фантасмагория да соғұрлым тән емес. «Алпыскерлер» дәуір шындығы мә­селе­лерін тікелей сезінуді өмір шын­ды­ғына онтологиялық талдау жасау­мен астастырды. Әлемде болып жат­қан құбылыстарға, олардағы сыңарлы стандарттарға, буалдыр үміттілікке саналы бәтуамен, реалис­тік тұрғыда тұрып қарау – «жылымық» әдебиетінің қос қанаты, міне, осын­дай-тұғын. Бірақ, өмір шындығын тікелей сезінулер, солар арқылы оны көркемдік шындыққа айналдыру қайткенде де анатомиялық жүректі психологиялық жүрекке айналдыруға, сол арқылы сезімді селкеусіз алға жаюды қамтамасыз етуге әкелуі тиіс еді. Солай болды да. Бірақ, мұның өзі Батыс «жалаңаш адам» дейтін мо­дернистік сезім жалаңаштығын біл­дірмейтін. Негізінен ол сипат тілдік-фразалық құбылыстардан көрінетін. Егер ХХ ғасыр басындағы модернист жазушыларымызға бұл жағынан қазақ тілінің ежелден қалыптасқан дағдыла­рын сақтау, ауызекі әңгімеге тән көсіле баяндау, ескілікті тіл көрініс­терін қолдану, шауып шыққанда сөзді мағынаға бағындыру тән болса, «алпыскерлер­ге» оқырманды кідірте ұстап, әр жол­ды назар аудара оқуын талап ететін сынық сөйлемдер, бады­райтпай тіл ұшымен айтыла салғандай етіп жазу, өлеңдегі сияқты титтей жұғындыны сәл ғана сүйкей салу, оқырманның обалын ойлап, бөлекше деген детальдардың өзін аш ішектей созып, ретсіз шұбалтпай, сол көрікті күйінде қалдырып кетіп отыру, қол бояуға батыңқырап кетер болса, әлгі көркем көріністің реңі қашатынын ағатсыз түйсіну тән болатын. Сезімді, қарапайым тіршілік иелерінің ішкі рефлексиясы мен реминисценцияла­рын әлгіндей етіп өз сиқырымен беру­дің шырқау үлгісі, мәселен, Са­йын Мұратбековтің әңгіме-повес­терінде көрініс