Кітапқұмар «кісілер»

0
130 қаралды

(Сықақ әңгіме)

Олар екеу. Қарындары тоқ, көйлектері көк. Өмірбақи майлы жерде істеген. Қа­зір екеуі – бай да, кедей де емес, әжептәуір бе­дел­ді кісілер. Алда «кісі» деген тырнақ­шаға алынады. Себебін соңынан білесіз. Айтпақшы, оларды мырза деу де, сараң деу де екіталай. Оның да себебін соңы­нан білесіз Айтпақшы, иә, айт­пақшы… осы күнде оларға кітап­құмар деген жақсы ат жабысқан… Қалайша десеңіз, былайша…
Мимекен «кісі» әуелі өзі сияқ­ты қи­тұр­қысы қырық елі, анау-мынауды кісі демейтін біраз «кісілермен» ақылдасты: «Ата-баба, зәузәттерім туралы кітап жазсам деп едім», – деп. «Жаз, несі бар», – деп пікір қосты Шоңғал деген «кісі».
«Жазсаң болды, қабілетің – пішен, жазу не тұрады», – деп, Егентай «кісі» ақыл қосты. Бөлтек «кісі» құптады.
«Қабілет» дегеннен іші бүлк еткен Мимекен «кісі» «жазу қол­дан келе қояр ма екен?» деу­дің ор­нына, «уақыт аз ғой» дей сал­ды. «Әй, қазір кітап шығару­дан оңай нәрсе жоқ», – деді, ие­гінің астынан найза тірелген Әгібай «кісі». «Ақша болса бітті, битін сығып, қанын жалап жүр­гендер бір сәтте дөңгелетіп тас­тайды», – деді Дар­дан «кісі». «Сон­да оларға қанша беру ке­рек?» – деді Мимекен иығынан ауыр жүк түскендей боп. «Жеңіл машина», – деді Мәжіл «кісі». «Машина дейсің бе?». – «Иә!» – «Көп емес, үсті­не бір соғым қос­саң, ертең-ақ шы­ғады», – деді Қажман «кісі» (кіл «кісі», өй­дөйт!). «Апырай, ә?!» – деген Ми­мекен «кісі» сәл ойланды: «Мен бі­летін кім бар?» деп. «Е, бар екен. Долда жытқыр жазар­ман, әрі жамағайын, соған құрық тастау керек. Е, Алла! Шүкір, шүкір! Тәуба!».
Дереу телефон шалды. «Қанша ке­рек?» – деп. Долда: «Оны мырза­лы­ғыңыз бі­леді», – деп міңгірлесе керек. «Бір ма­ши­на, бір соғым бола ма?». Долда сыңғырлай күл­ді. «Ертең сізге барамын», – деді. «Не үш­ін?». – «Сөйлесеміз». – «Не сөйлесеміз?». – «Жазу үшін сөй­лесу керек». – «Солай ма?». – «Солай, кө­ке!».
Ертеңіне Мимекеннің үйіне келген Долда жазу үшін не кере­гін әрең түсінді­ріп, жарты айда жалпақ кітап жарыққа шықты. Мимекеннің туған күніне Долда жеті жүз дана кітапты артынып-тартынып алып барды. Екі езуі құлағында. Кітап жазуға барын салған-ды. Және жарты айда шалқадан түсіргенін айт!..
Мимекен «кісінің» туған күні өтіп жатыр. Дүркіреп-күркіреп. Долдаға сөз тиер емес. Кітап туралы ешкім жақ ашпайды. Долда бір шетте құнжыңдап отыр. Той бітті. Жұрт тарап жа­тыр. Қолдарында қорапқа салған бір-бір кітап. Долда Мимекен («кісі») ағасына жақындап:
– Кітап ұнады ма? – деді көздері күлімдеп.
– А, иә, – деген Мимекен жалма-жан қалтасынан ақ кон­верт шығарып, Долдаға ұстатты да, теріс айналып жүре берді.
Долда былай шығып санаса, конверт­те – отыз мың ТЕҢГЕ (екен). Долда жын қаққандай болды. Бұйра шашы қобырап, аяқ-қолы қалтырады. Иегі діріл­деді. Тістері шықырлады. Лоқсы­ды. Бірақ, құсқан жоқ. Жыласам ба деп еді, жылай алмады. Үйіне жақындай бере, қараңғы түнде сақ-сақ күлді. «Ім… м…» деп ыңырсыды…
«Отыз мың, отыз мың… ма­ши­на, машина… соғым… со­ғым…» Долда үйінің босағасын аттай бере құлап түсті…
Кенет біреу құлағының түбі­нен «Ми­ме­кен кісі» деп сыбыр еткендей болды. «Бірақ, ана кісі емес, ана кісі». – «Ұқпа­дым». –Ана кісі, бірақ кісі, енді ұқтың ба?». – «Ұқпадым». – «Мимекен кісі, бірақ ана кісі, енді ұқтың ба?». – «Ой, кет­ші, ұқпасам да ұқтым. Анау ма, мынау ма, кі­сі болса бопты да». – «Дәл солай, Ми­ме­кен кісі, бірақ… тырнақ­ша­дағы кісі». – «Ой­бай, енді ұқтым. Мимекен кісі, бір­ақ… бірақ…». – «Жарадың! Саңы­лауың бар екен. Бәрекелді!..».
Долда осыдан кейін көрші облыста тұратын тағы бір жама­ғайын ағасына тағы бір кітап жазып берді. Жазып берді не, алтынмен аптап, күміспен күптеп шығарып берді. «Ана жолы бол­маса, осы жолы еңбегім еш кет­пес, (ол да уәде еткен) жеңіл ма­шина мен соғым болатын шығар» деп. Бірақ… туған күнінде тоғыз машина мініп, алдына бір үйір жылқы салған Пыташ «кісі» Ми­мекен «кісіден» «асып» түсті. Асқаны сол, Долданың қолына көк конверт ұстатты. Сөйтіп, Ми­мекен «кісі» ақ конверт ұстат­са, Пыташ «кісі» көк конверт ұстат­ты. Сөйтіп, жамағайын Ми­мекен «кісі» берген ақ кон­верт­те отыз мың болса, жама­ғайын Пыташ «кісі» бере салған көк конвертте жиырма… жиыр­ма… жиырма мың… (доллар деп қалма…) … теңге… теңге… доллар емес… дол­лар емес… тең… теңге… болып шық­ты… иә, иә, долл… ес… долес… до… о… о… тең… тең… тең­ге…
Маған осыларды айтып боз­даған Долдаға «Өзіңе сол керек» дегеннен бөлек аузыма сөз түс­педі. Ал, айтшы, не деуім керек еді?.. Әлде, «Әй, миғұла, сен өзі бүгінгідей қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған (пах!)… ас та төк заманда бай­лар емес, байлардың жөні басқа, бірақ, байшыкеш­терден өткен сараң бол­майтынын білмеуші ме едің?!» деуім керек пе еді? О, қасқа! Жамағайынға жарыған жалбақбай! Пішту!..

Зәкір Асабаев

Пікір қосу

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.