Алмас тіл, алтын жүрек, абыз кеуде

0
196 қаралды

Тақырыптың аты неге бұлай?
Сұраққа – сұрақ: Неге бұлай емес?
Туғансыз тура бидей қара қыл­ды қақ жарып отырса, төрені төр­сіз, қараны көрсіз қалдырмай, тө­релігін айтса, кемеңгердей кесіп, шешендей шешіп, көсемдей көсіп сөйлесе, алтын балдағына қан түгілі шаң жұқпаса, Алмас Тіл бол­мағанда кім болады?!. Алаштың ба­ласына көкірегін ашып, Алшын­ның баласын бауырына басып, Адайдың баласына шуағын ша­шып, рудың емес, рухтың сөзін сөй­лесе, үш жүзіміз үш биге бөлін­ген­мен, үш биіміз үш жүзге бөлін­бе­ген халықтың хан жорғадай жү­рі­сін бұзбаса, ақиқаттың жо­лында алқынбай соқса Алтын Жүрек болмағанда кім болады?!.

Ғасырлардың інжу-маржан­да­рын індететін, ғылыми айналымға түсіріп түндететін, ауыз-кеудеден шыққан әңгіме, шежіре, әфсана, қис­са, дастан, қара өлең, айтыс­тар­ды қайта жаңғыртқан, кітап­ха­наларда кірпігі айқаспаған Мәтжан ағай Абыз Кеуде болмағанда кім болады?!.
Филология ғылымының док­торы, профессор Мәтжан Мақ­­­сымұлы Тілеужановтың ті­лінен сорғалаған, қаламынан жор­ғалаған «Халық тағылымы» (Ал­маты, «Рауан», 1996) тағылым мен таным да, тағдыр мен тарих та, өнеге мен өнер де, дәп-дәстүр мен салт-сана да халықта дегенге сая­ды. Сайып қана қоймай, сайып­қы­ран халықтың төл образын ауыз әдебиетіндегі алуан жанрлармен ашып көрсетеді.
«Ел әдебиеті» – (Алматы, «Ана тілі», 1992) шын мәнісіндегі Ел әде­биеті. Сол елдің көкірегіндегі көр­кем жыр, әсем ән, шешендік шиыр­лар, бата сөздер, батырлар жыры, ақындар жыры зерттеушінің қаламына қанат қақтырған.
Әзірейілмен әзілдескендей қа­лам­герлердің қағытпалары, юмор, сатира, сарказм сарындары астары мақпал көрпедей «Астарлы әзілде» (Алматы, «Жазушы», 1978) шиыр­шық атады, жуан мойындарды шын­дықтың шыны аязына ұстай­ды.
«Айтыскер ақынның жады таза болуға тиісті. Ақындық ақпараттар тас­қынына тұншықпасын. Өнер оқығанға емес, тоқығанға қонады. Жамыраған ақпарат айтысты жат­тандылыққа алып келеді. Суырып салмалық қасиет судай тартылады. Айтыс табиғатынан айырылып, айтыс – концерттер көбейеді». Про­фессор Мәтжан Тілеужанов ма­ған осыны көп айтатын. Мен шә­кірттерге көп айтатынмын. Домбыраны доллармен сөйлеткен заманда, домбыраны долларсыз сөй­лету қиын болып тұр. Айтыс­керлер ізденудің орнына, бір-бірінің ізін кесуге шықты. Әлемдік фут­болдағы «договорной матчтар» сияқты «договорной айтыстар» кө­бейді. Сахнада ақындық емес, артистік жүлде алады. Қазылар алқасында Қазыбек бидің төбесі көрінбейді, Қазыбек қайдан кел­сін, Әйтеке мен Төлесі жоқ әділ емес қазыларға. Осының бәрін Мәт­жан ағай құлағыма құйып ке­тіп еді. Аллаға шүкір, ағып кетпе­ге­ніне!
90-жылдардың шамасында профессор Мәтжан Тілеужановтың «Приуралье» газетінде «Настоящая наука не признает авторитетов» де­ген дүбірлі мақаласы шықты. Аты айтып тұрғандай, бұл ғылыми м­а­қала «договорной» докторлық, кандидаттық диссертациялардың тамағының астынан Тайсон болып тиді. Цирктің аттарындай шыр айналған авторлар үйреншікті үй­дегі жорғасынан жаңылды. Ғы­лымдағы ақсақалдық сақалдың ұзын­дығында, шапанның қызыл­ды­ғында емес. Ақсақалдық жасқа қарамай, басқа қарайтын баһадүр дәстүрде. Сақал сыйлағыш болсақ, отызында орда бұзып, Қазақ ми­фо­логиясының атасына айналған Серікбол Қондыбайды сый­лайық.
Тәуелсіздік пен Тілеужанов егіз ұғым. Тілеужанов пен Тәуел­сіз­дік те солай. «Настоящая наука не признает авторитетов» деген ма­қаланы Тәуелсіз Тілеужанов қа­на жаза алады. Тәуелсіз мақа­ланы қазақ газеті емес, орыс газеті ба­сып отыр. Ақсақалдық көрсетті көп газетке. Мәтжан ағайдан сұра­ға­нымда: «Мұндай мақаланы біз­дің газеттер баспайды ғой. Амал­сыз орысша жаздым», – деп еді. Та­ғы бір байқағаным: ағайдың кітапханасында тек қана қазақ автор­лары емес, әлемдік әдебиет­тің машайықтары, ғылыми ойдың өркеші таудай өкілдері тұратын. Жазу столында кір тасындай кітап­тар, шашылған бауырсақтай қағаз, қалам, көздің көзіндей жалпақ көз әйнек жататын.
Сырым батырдың суретін са­лып, төбесіне төренің қалпағын ки­гіз­генде Мәтжан ағай қарсы шық­ты: «Төре қалпақты төре кие­ді. Сырым өзі айтқандай: «Айырдан нар болған, қарадан хан болған». Қазаққа қалпағы емес, Сырымның басы қадірлі», – деп еді. Профессор Тілеужанов рухани және мате­риал­дық қазынаны қатар жинай біл­ді. Халықтың әшекей бұйым­дары, өңіржиек, білезік, сақина, сырға, жүзік, қамшы, домбыра сияқ­ты көненің көзінен мұражай ашып, сол көшпелі мұражайды Ма­роккоға апарды. Аузынан жыр төгілген қазақтың, қолынан дүр төгілетінін дәлелдеді.
Мәтжай ағай дәріс оқығанда қа­ғазға қарамайтын, қағаз Мәтжан ағайға қарайтын. Қамбар батыр болып қарайтын, Біржан-Сара болып қарайтын, Әуезов пен Әбіш Кекілбаев, Мүсірепов пен Мұста­фин болып қарайтын қағаз Мәт­жан ағайға. Ұстаздың ұрысқаны да қызық. Қызық емес, ұрысқаны ұла­ғат: Күркіреп тасынады, сіркі­реп басылады, Жария апайды көр­генде күндей болып ашылады. Психологиялық портрет осы. Тек түсіне біліңіз, портреттің ішіндегі порт­ретті. Ұстаздан дүние қумау­ды, ғылым қууды үйрендік, әлі үй­реніп келеміз. Орыстардың өзі: «Маджан Максимович!» деп ома­қа­сып жататын. Бұл кісіліктің, кі­ші­ліктің, ғылымның алындағы ома­­қасу еді. «Төс айылдың батқа­нын, иесі білмес, ат білер, Аза­мат­тың қадірін, ағайын білмес, жат бі­­лер» деген де деректер бар… Орал­­дағы наурыз, жарықтық Жа­рия апайдың наурыз көжесінен бас­­талатын. Профессор көп шы­ғар, профессордың үйінде наурыз кө­же көп емес. Наурыз көже көп шы­ғар, наурыз көжені кафедраға әке­летін профессор көп емес. Салт-дәстүрді – қағазда қалдыр­май, көпшілікке көрсеткен де про­фессор Тілеужанов болатын.
Елбасы айтқан «Рухани жаң­ғыру» – рухтарда, өмірге қазақ бо­лып келіп, қазақ болып кеткен рух­тарда, өмірге азат болып келіп, азат болып кеткен рухтарда. Рухы пар­лаған Мәңгілік Елдің қатарын­да Мәтжан ағай да бар. Рухы шар­лаған Мәтжан ағайдың қаламында Мәң­гілік Ел де бар.
Қазақ ғылымында енді Мәт­жан­тану басталады. Бұрын басталу ке­рек еді. Игіліктің ерте-кешсіз сүй­гілігі бүгінгі ғылыми кон­фе­рен­ция болсын. Этнопедагогика, эт­нография, далалық билер инс­титуты, демография, тарих, мә­дениет, әдебиет, философия иі­рім­дері Тілеужановты тереңнен тол­ғандырды. Қалыпқа сыймайтын автордың дүниетанымы да қалып­қа сыймайтын. Басына ноқта түс­пеген ғалым, басына ноқта түспе­ген кітаптар жазды. Жаратылысы қандай болса, жазуы сондай еді, жазуы қандай болса, жаратылысы сондай еді. Ақ қағаздың бетін арамдаған жоқ, қағазды мінәжат ететін Қағбасындай көрді. Қазақ ғы­лымына ұлттық сипат дарыт­ты, еркін ойлау стилін қалып­тас­тырды, аналитикалық талдаудың Антлантидасына шәкірттерін шарлата білді. Қара өлеңдерді жа­ғынан төгіп, жатқа айтатын. Ел аузындағы ескі һәм есті сөздерді жи­наттырды, жиналғандарды жи­наққа бергісіздей түптеттірді. Дас­тарханы даладай ғалымның қонағы қотанымен түсетін, ғылымдағы дастарханына ойшылдар Отаны­мен түсетін. Сұқ көздерден қорғап, сұңқардай түлеткен шәкірті ре­тінде Ұлы Ұстазға тап болғаныма тәуба айтамын. «Тасқа салса кетіл­ген, сазға салса жетілген» қаншама тұяқтардан тұлпар шығарды. Кісі­лігіне кісен салдырған жоқ, кісә­пірлерге кісен салатын. Мен Ағай­ды Алатауға ұқсатамын. Абыройлы ба­сы бар Алатауға. Алатаудың ізі­нен бала таулар келеді. Тілеу­жановтың тілегіндей аппақ таулар! Ұстаз бен шәкірттің аталастығы – Аталы сөзде. Атасын сөзден та­ра­татын, Айбоз ғалымның шәкір­ті­нің де Атасы – Сөз, Сөздің Ата­сы. Аталы сөздің, Ақсақал сөздің кіндігінен дүреген дүрлердің туыс­қандығы – турашылдықта. Тура сөзбен турап өтетін Мәтжан ағай­дың маңдайында аз қыртыс болған жоқ. Ағайдың маңдайындағы қыртыс – ақиқаттың қыртысы. Ақи­қаттың аты – Халық. Мәтжан – Халықтың баласы, Мен – Мәтжанның баласымын!

Мэлс ҚОСЫМБАЕВ,
филология ғылымының кандидаты, «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері, Мемлекеттік Дарын сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері, «Құрмет» орденінің иегері.
Ақтау қаласы.

Пікір қосу

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.