Шайтан шал

1
229 қаралды

Толымбек ӘБДІРАЙЫМ


У-у-у-у-у-у!..
Қызылды-жасылды дүние-әлем әткеншегінде елжірей елітіп, тербеле түс көріп рахаттанып жатыр екен. Жастықтан басын жұлып алды.
Шалы ғой, бейшара!.. Күндегі гөй-гөйі…
Төр үйдегі төсекке ылажсыз таңыл­ған отағасын тірі өлік дерсіз, жағына пышақ жанығандай. Көз­дері шыңырау құдық түбіндегі сарқынды тамшыдай жансыз қос ноқат. Бұрынғы алпамсадай дене арса-арса. Сөйлеуден тыйылғалы ишара-ыммен жеткізеді ойын. Бас­тапқы күндерде ышқына айқайлай­тын. Соңғы күндері тосын өнер бас­тады, уілдейді өстіп.
У-у-у-у-у-у!..
Үдеп барады уіл. Жөпшеңкіге қор­қа қоймайтын шүйкедей шұбар кемпірдің бас терісі қусырылып, ашу-ызасын тежей алсашы:
Өз басыңа көрінсін!.. Өз басыңа көрінгір-ай!..
Дірілдеп-қалшылдаған ұлы де­н­е­сін зорға игеріп, ширығып алған. Кебісі тырп-тырп ете жапсарлас бөл­медегі табалдырықты аттаған. Ащы ішектей созыңқы уіл миын шан­шып өтті тағы.
Қолдағы кенже ұл мен келіні мей­маншылап кеткен. Олар бол­ған­­да бүйтіп үрке ме тәйірі. Жалғыз жан­ға әзәзіл әуес білем, қараңғы бөл­­меде қараң-құраң біреулер жүр­ген­дей ме, немене?!
Астафиралла!
Кемпірдің тарамыс қолдары бо­сағаны қармады.
Қуарған!.. Қайтейін!..
Дауысы қырылдап әрең естіле­ді. Кейуана қу сүйек шалына жаны ашыды ма, күбірлей сөйлеп отыра кетті шөкелей:
– Аса қамқор Раббым! Кешір күнәһар пендеңді!

***
Тесілген бе түбі аспанның; қара жаңбыр құйып тұр. Алға әрең жыл­жы­ған ескі «Волганың» моторы қырылдап-сырылдап өшіп тынды. Шофер қасындағы жалпақ бет, домаланған ақсары адамның даусы қоса-қабат шықты.
– Айналайын, абайла!
– Қасақана дейсіз бе?! Атаңа нә­лет нөсер-ай! Қайыршыға жел қар­сы!
Өз екпінімен недәуір жерге бар­­ған мәшине жылдамдығы бір­те-бірте саябырлап, жол жиегіне тоқтады. Дәтке қуаты – қар жұқа.
Бауырым, ашуландың не, ашу­лан­­бадың не?! Болары болды, бояуы сіңді. Кері қайтатын Ақмола алыс.
Ақылды адам қалаға тасушы еді соғымын. Сіз болсаңыз, кері­сін­ше…
Алдыңғы бір дөңгелек жарылыпты. Біраз уақыт әуреленіп, өз­гесін ауыстырып салды.
Жаңбыр толастар емес. Үсті-ба­с­ы суға малшынған шофер ка­бинаға сөйлей кірді:
Апырым-ай, заманына қарай ауа-райы да құбыла ма?! Қақаған қаңтарда қара жаңбыр жауады деп кім ойлаған?! Тұзым жеңіл осы ме­нің. Нем бар еді елп етіп. Осы бей­нет, алды-артыма қаратпай алып шық­қан.
Жақыпжан жақ ашқан жоқ. Не десін?! Өкінгенмен не пайда?!
Әсілі, оқу мен ғылымның соңы­­­на түсіп, ала қағазды кемірген жан­ның тіршілікке бейім болмайтыны рас. Жақыпжан да шалғай­дағы қа­зақ ауылынан он жылдықты тә­мам­­даған соң Алматыға келіп уни­­верситетке түскен. Сабақтан қо­лы босай қалса, орталық кітап­ха­­наға тартып, ақ қағазға шұқш­иып, қалың-қалың томдарды ақ­тарып-төңкеріп, жа­­­зып-конспектілеп қа­раңғы түс­кенше отыратын. Сол әде­тінен бес жыл бойына жаңылған жоқ. Төккен тер, еткен еңбек елен­ді. Жоғарғы оқу орнын қызыл дип­ломға бітірді. Студент шағының өзін­­де-ақ рес­публикалық газет-жур­налдарда жаз­ған мақалалары дүркін-дүркін жарияланып жатты. Одан соң аспирантураға түсті. Соң­­ғы курста тұңғыш жинағы шық­­ты. Кан­дидаттық атаққа қолы жет­ті. Қаз-МУ-дің қазақ әдебиеті ка­федрасында ширек ғасыр жұмыс іс­теді. Ана жылы Ақмола астана бол­ғанда ұлттық университет рек­торының шақыруымен қызметін ауыстыр­ған. Елуден асқан адамның қоныс аударғаны оңай емес, үйрен­шікті орныңнан қозғалып нең бар деп жанашырлық білдірген әріп­тес­­теріне жауап айтып, сөз қай­тар­ған жоқ. Бұл шешіміне әйелі де, ба­ла­лары да қарсы келмеген. Ойлап отырса, кіндік қаны тамған туған жері Ақмолаға тиіп тұр. Әке-ше­­шесі ертеректе қайтыс болға­ны­мен, іні-қарындастары елде болатын.

***
Жақыпжан жаңа жұмыс орнымен танысқан соң жатақханаға ор­­наласты. Жеті айға жетпей төрт бөл­­мелі пәтер алып, жаз шыға үй ішін көшіріп әкелді.
Қазан айының ортасына таман сыныптас досы Қайырбекке еріп, Көкшетау жақтағы орман шаруа­шы­­лығы бастығының үйінде қо­нақ­та болған. Кейінгі жобамен са­­лынған қос қабатты коттедж жұ­ты­нып тұр. Үрлеген шардай дома­лан­ған, жылтыр бет, қысық көз отағасы аста-төк дастархан жайып, меймандарын мейлінше риза қыл­ды. Үш елі қазыны кертіп жеп, аузынан ақмай ағызып отыр. Қызды-қызды әңгіменің бір тұсында Жа­қыпжан үй иесіне:
– Бәке, соғымыңыз семіз екен, – деді таңданысын жасыра алмай.
– Ақ адал малым. Күздің ба­сын­­да біреуін, жаңа жылдың қар­саңын­да екіншісін сойып аламыз, – деді тоқ пейілмен.
– Астанаға жаңа келіп жатырмыз, бізге де қарассаңыз.
– Соғымға ма?
– Иә.
– Нарқы қымбат! Қалтаңыз көтере ме?!
Үй иесінің қысық көздері жұ­мы­лып, кеңк-кеңк күлді. Жақып­жан намыстанып қалды.
– Сонда, бағасы қанша т­ұ­ра­ды?
– Семізі 300 мың, орташасы 250 маңайында.
– Бізге орташасы да жарайды.
Келістік.
Жақыпжан үйіне көңілді оралды. Екі сөзінің бірі – Бәкең.
Байлықты ұстауға да бас керек. Кісі танысам, Бәкең уәдеге берік жан. Қысқы соғым жеткізіп беретін бол­ды. Қамсыз отырмайық, бәй­бі­ше.
Астанаға қар бекіп, желтоқсан айы­ның ызғарлы күндері жетті. Көр­ші-қолаңның біразы жылқы сойып, қазы-шұжықтарын айналдырып, жора-жолдас, туған-туыс бірін-бірі шақырысып, қонақжай қазақ өміріндегі соғым басының қызығы басталған. Қазіргідей қал­та телефон жоқ, үйге де телефон ор­­натылмаған еді. Кафедрадағы әріп­тестеріне ел жақтан хабар тосып жүргендігін қайыра-қайыра тәп­тіштеп, тапсырып қойған.
Бейсенбінің бесіні ауа лекциясын өткізіп келіп, кабинетте қағаз қарап отырған. Шар-р еткен сары телефон құлағын көтерген хатшы қыз:
– Жақыпжан аға, сізді сұрайды, – деді.
– Әл-өу!.. Әл-өу!.. – Аржақтағы дауыс ақырын естіледі.
– Тыңдап тұрмын, айта бері­ңіз.
– Ғалым Жақыпжан Жақанұлы ма?
– Дәл өзі.
– Шалқар ауылынан хабарласып тұрмын.
– Құлағым сізде.
– Білетін шығарсыз… Соғым апа­рамыз…
– Қашан?
Бүгін.
Меймандар түнделете жетті. Әкел­гендері үлкен мал болуы керек. Төртбақ денелі, қара шалдың қа­­сындағы екі жігіт қолы-қолдай, си­рағы-сирақтай бұзылып, мү­ше­ленген еттерді әп-сәтте балконға әке­ліп үйіп тастады. Ақкөңіл Жа­қып­жан балаша қуанып еді, томар­дай-томардай еттің түрін көріп көңі­лі нілдей бұзылды. «Мыналары несі?! Ауру малдың еті болып жүр­месін…»
Күдігін бірден ақтара салмай, істің соңын бақты. Әйелі де үнсіз, шап­шаңдата дастархан жайып, шәй құйды.
Ныспым Шауқаман деп таныс­тыр­­ған қара шал Көкшетаудағы ор­ман шаруашылығы бастығының ту­ған жездесі екен. Жасым жетпіс жетіде дегенде таң қалды. Әжімсіз беті жып-жылтыр. Жылпос, қу екен­дігі сөзінен байқалады.
– Інішек, – деді көздері ойнақ­шып. – Сеніңкіремей отырған секілдісің. Өмірімде бөтен адам­ның ала жібін аттаған жан емеспін. Мұқым Шалқар елі біледі. Өзіңіз жайлы күйеу балам – Бәкең атақты ғалым, сыйлы кісі деп құлағыма құйған. Мақтаған сізді.
– Айыпқа бұйырмаңыз, бір сұра­ғым бар.
– О, не дегенің айналайын, сұра?
– Ет неге қара?
– Ой-бу, інішек-ай! Жылқының еті қандай болушы еді?!
– Қайдам-м!
Қолда тұрып семіртілген жыл­қының еті осындай болады. Сізді ал­дап, не көрінді маған?! Тура екі елі­дей қазысы бар! Қам жемеңіз!
Жақыпжан ертеңінде санын соқ­ты. Асқан еттері төрт сағатта зор­ға пісті. Соның өзінде сіңірше со­зылып, тіс батпайды.
– Енді не істейміз? – деді әйелі әбіржіп.
– Қайдан білейін?!
– Ашық ауыз, аңқаусың! Лақса малдың еті екенін мен ә дегеннен білгенмін.
– Айтпадың ба, сонда?!
– «Сөздің иесіне емес, жүйесіне жығыл» деуші еді. Сөзге қонақ бер­ді ме ана кісі.
Жә, болары болды! Бұйырғаны осы!
– Ана шалдың күйеу баласына хабарлас, айт жағдайды. Етті қай­тарып беремін де.
– Қалай айтам?! Ұят емес пе?!
Бетіңнен мөрің төгіліп тұрады екен?! Кімнен ұяласың?! Бұл алаяқ­тың ісі! Сөйтіп алдай ма адам­ды?! Ба­­ла емес, шаға емес, үп-үлкен кісі.
Бәкеңмен телефон арқылы тіл­дескен Жақыпжан машина жалдап, ауа райының құбылғанына қарамастан жолға шығып кетті.

***
«Волганың» моторы тағы сөн­ді.
– Бензин бітті, – деді шофер ашу­ланып.
– Әттеген-ай! – Жақыпжан сөз қай­тара алмай дағдарды. – Ана кө­рінген елді-мекен емес пе?!
– Болса қайтейін. Көрінген ауыл­дан, көрінбеген бұлт жақын.
– Көңілге медет.
Өи-й, медетіңізді…
Машина руліндегі шегір көз жі­­гіт­тің аузынан балағат сөз шы­ғып кетті. Ғалым ағасын түтіп жей­­­­тіндей қабағы түйілді.
Өзін кінәлі санаған Жақыпжан қар­сы уәж айта алмай тосылды. Бір­­деңе деп жауап қайтару қажет­тей:
– Апырым-ай, жаңбыр жауды ма, қар араласты ма, жарықтық күн де бұзылып, – деді мұрны астынан естілер-естілмес міңгірлеп.
– Ерсілі-қарсылы тыным тап­пай­тын көліктер де тым-тырыс! – Машина жүргізуші қалтасынан те­мекі қорабын шығарды. – Осылай боларын біліп едім.
– Жол кесу жөн емес! Алланың ісі.
– Ақиқатын айтыңызшы, аға?! Ға­лымдар мен ақын-жазушылар­дың ләуқи-қияли болатыны не­лік­тен осы?!
– Бауырым, қайтесің қажап. Онсыз да жаным кейіп отыр.
– Мойындағаныңызға, мың да бір алғыс.
– Кемедегінің жаны бір деген.
– Бұл жерде философия жүр­мейді!
– Айналайын інішек! «Сабыр­дың сарайы алтынға толы» деуші еді қазақ атам. Сабыр сақтайық. Қайтеміз қаржасып?! Алға жылжу­дың амалын ойластырайық одан да?!
Оның амалы – біреу! Аса құр­метті ғалым ағатай, сіз қолыңыз­ға шелек аласыз да, ан-оу көрінген ауылға тап-қазір жаяу барып, бензин әкелесіз! Басқа амал жоқ!

***
Жол-жөнекей Көкшетауда бірер сағат ұйықтап, ауылға ертеңінде түске тақау жетті. Қаладан тоқсан шақырым Шалқар еліндегі Шау­қаман шалдың үйін сұрастыра жүріп жылдам тапты. Қоршау шар­бағы биік кең аула ішінде, сыртқы қақпа мен үй арасындағы сымтемір бойымен шынжырланған тайыншадай екі ит арлы-берлі зыр жүгі­ріп жүр. Бөтен адамды маңайлатар емес. Көк шатырлы үлкен үйдің оң жағы іркес-тіркес жалғаса салын­ған сарай мен мал қоралары.
Үй іші жылы шыраймен қарсы алды. Қожайын Қостанай жаққа жол жүріп кетіпті. Жетпістен асқан иман жүзді шұбар кемпір келініне шәй қойғызып, төр алдына жаңа­дан төр көрпе төсеттірді. Жол азабын шегіп келген меймандар ысы­тылған еттен асап жеп, ыстықтай шәй ішіп жан шақырысты. Құда түсуге келгендей екі жақ та үнсіз. Жақ ашпайды. Үйеме табақ қуыр­даққа қатынаған қасықтар мен сораптай ішілген шәйдің дыбысынан өзге ештеме естілмейді. Шұбар кемпір тоң-торыс. Шалы­ның ке­зекті қулығын естіп айран-асыр. Қалай ақталады?! Уәжі қайсы?! Туған інісі түнде телефон шалып, жездесінің «соғым саудасын» жет­кізген. Ұят-ай! Көресінді осы шалдан көріп-ақ келеді. Шалқар елі Шауқаманды шайтан шал ата­ғалы қа-шан?! Қоймады арамдығын. Біреуді алдамаса, қулығын асырмаса ас батпайтындай ел-жұртқа шүйдемен қарамаса, көрсетер бет жоқ. Жастау кездегі өтірікті шындай сапырған сумақайлығы өтті делік. Ата сақалы аузына түскендегі мына қылығына не жорық?! Ауыл­дағы өзі құралпас шалдардың көп­шілігі тәубаға алдақашан келіп, кейбіреуі сәждеге жығылып, тып-тыныш өмір сүріп жатыр.
Шәй ішіңіздер! – деп қояды шұбар кемпір қант-кәмпит, құрт-ірімшік, бауырсақтарды мей­ман­дардың алдына қарай ысы­рың­қырап.
Шәйдан соң мәшинедегі жыл­қы етін түсіріп алды үйдегілер. Жа­­­қыпжан аттанарда:
Шауқаман кәрияның баласы қайсың? – деді бойлары сорайған екі-үш жігітке жағалай қарап.
Қараторы өңді сүйкімді жас жі­гіт:
– Мен, – деді именіңкіреп.
– Кенжесі боларсың?
– Иә.
Балам-ай, сенің келешегіңді ойласа етті әкең?!
Әдемі жүзі қызарып, қатты ұял­ған жас жігіт жердің жарығы болса түсіп кетерлік халде болатын. Басын әнтек көтергенде ашық аспандай тұнық қара көздерінен қос тамшы домалап түсті.

***
Жазға қарай Жақыпжанға Шал­­қар елінен суық хабар жетті. Шау­­­қаман шал қатты науқас­тан­ғаннан, тіл-жақтан айрылып, жатып қалыпты.

1 пікір

  1. Қазіргі шал-шауқандарда обал-сауаптан гөрі дүниеге деген ашкөздік басым. Неліктен? Адами тұғырдың аласарып кеткенінен шығар. Баяғының ақсақалдары бас пайдасынан гөрі ұлттық мүддені жоғары қоятын. Олар ағайын-жұрт қамын мұрат тұтатын. Ол күндердің артта қалып қойғанын мына әңгімеден анық көреміз.
    Әңгіме шынайы шыққан. Сәттілік!

Пікір қосу

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.